Поетот на темнината не пишуваше само за смртта – тој пишуваше за човекот што очајно се обидува да ги задржи љубовта, времето и сопствениот разум.
Малкумина писатели во светската книжевност успеале толку силно да го поврзат сопственото име со одредено чувство како Едгар Алан По. Доволно е да се спомене неговото име и пред нас веднаш се појавуваат темни соби, дождливи ноќи, сенки зад завесите, чудни звуци во тишината, осамени луѓе, гробници, исчезнати љубови и оној славен гарван што одговара со зборот кој не остава никаква надеж:
„Никогаш повеќе.“
Но таквата слика, колку и да е препознатлива, е само еден дел од По. Зад писателот на стравот се наоѓа еден извонредно чувствителен поет на времето, љубовта и минливоста. Зад готската атмосфера стои човек што постојано се прашува што е стварно, што е сон и што останува од човекот кога ќе исчезне она што најмногу го сакал.
Зад литературата на смртта стои една многу подлабока тема: човековата неможност да се помири со минливоста. Едгар Алан По не пишувал само за тоа што нè плаши. Пишувал и за тоа што не можеме да го задржиме.
Живот што рано го научил на загубата
Едгар Алан По е роден на 19. јануари 1809. година во Бостон, во семејство на актери. Детството многу рано му било обележано со загуба. Татко му го напуштил семејството, а неговата мајка Елиза По починала кога тој бил уште мало дете. По не бил формално посвоен, но бил земен во домот на Џон и Френсис Алан во Ричмонд. Од нивното презиме потекнува и неговото средно име – Алан.
Односот со Џон Алан бил сложен и исполнет со конфликти, особено околу парите, образованието и иднината на младиот писател. По студирал кратко на Универзитетот во Вирџинија, а подоцна извесно време бил и во американската армија и на воената академија Вест Поинт. Но неговата вистинска судбина била книжевноста.
Тоа, сепак, не значело сигурен живот. Напротив.
Пишувањето во Америка во првата половина на XIX век ретко носело економска стабилност, а По често живеел во сиромаштија, зависен од хонорари, уредничка работа и книжевна критика.
Тој добро ја познавал несигурноста. Знаел како изгледа живот во кој талентот не гарантира удобност, а успехот не значи и материјална сигурност. Веројатно токму затоа неговата литература толку често се движи по работ на губењето.
Не темнината, туку човекот во темнината
За По често се вели дека бил „поет на мракот“. Таквата определба е точна само ако мракот не го разбираме како декор. Неговата вистинска тема е човекот што се наоѓа во тој мрак. Човекот што слуша нешто што можеби не постои, човекот што се сомнева во сопствените сетила, човекот што сака да заборави, но не може. Човекот што ја изгубил саканата личност, но одбива да прифати дека нејзиното присуство засекогаш исчезнало. Во тоа лежи длабочината на неговото дело.
Кај По стравот никогаш не е само надворешен. Најстрашните нешта не мора да доаѓаат од темни шуми, гробишта или напуштени куќи. Многу почесто тие доаѓаат од самиот човек. Од неговата вина, од неговата опсесија, од неговиот ум, од неможноста да се избега од сопствената свест.
Кога разумот почнува да се распаѓа
Во расказите на По постојано се појавуваат ликови што сакаат да нè убедат дека се сосема разумни. Токму тоа ги прави уште понеспокојни.
Во „Предавничкото срце“ раскажувачот упорно тврди дека не е луд, иако описот на неговите постапки го покажува спротивното. Во „Црната мачка“ човекот постепено ја открива сопствената морална и психолошка пропаст. Во „Падот на куќата Ашер“ веќе речиси не знаеме каде завршува физичкиот простор, а каде почнува нарушената психа. Куќата и човекот како да се распаѓаат заедно. Во тоа По бил необично модерен.
Многу пред психоанализата, модерната психијатрија и современата психологија, тој ја почувствувал нестабилноста на човековата свест. Знаел дека човекот не е секогаш господар на сопствениот разум. Под рационалната површина постојат страсти, стравови, импулси, комплекси, вина и опсесии. И понекогаш токму тие управуваат со нас.
Смртта кај По не е крај
Смртта е една од најприсутните теми во творештвото на По. Но неговите мртви ретко се навистина отсутни. Тие продолжуваат да живеат во сеќавањето. Во сонот, во чувството на вина, во љубовта, во халуцинацијата. Во просторот. Во стихот.
Особено силен е мотивот на загубената сакана жена. Тој се појавува во „Анабел Ли“, „Ленор“, „Улалум“, „Гарванот“ и во други дела. Тоа не е само романтичен мотив. Во суштина, По пишува за судирот меѓу две сили: љубовта што сака вечност и животот што нуди минливост. Љубовта во човекот му вели: „Ова мора да трае.“ Времето му одговара: „Ништо не трае засекогаш.“ Во тој судир се наоѓа голем дел од трагедијата на По.
„Гарванот“ – песна за неможноста да се прифати загубата
„Гарванот“ е несомнено најпознатата песна на Едгар Алан По и едно од најпрепознатливите дела на американската поезија.
Сцената е речиси театарски едноставна. Длабока ноќ, осамен човек, книги. Сеќавање на починатата Ленор. И ненадејно чукање. Потоа во собата влегува гарван. Птицата се сместува над вратата и на прашањата на човекот одговара со еден ист збор: „Никогаш повеќе.“ На почетокот речиси како случајна игра, потоа како чудност, на крајот – како пресуда. Но вистинската психолошка сила на песната не доаѓа од птицата. Доаѓа од човекот. Тој постепено му поставува на гарванот сè потешки прашања, иако веќе знае каков ќе биде одговорот. Ќе престане ли болката? Ќе ја сретне ли повторно Ленор? Постои ли утеха? Постои ли повторно обединување?
А птицата одговара: „Никогаш повеќе.“ Гарванот на крајот веќе не е само животно. Тој е глас на неповратноста. Глас на времето. Глас на смртта. И, можеби најмногу од сè, глас на човековата свест дека постојат загуби што не можат да се поправат.
Но По не е само „Гарванот“
Популарната култура понекогаш го претвора Едгар Алан По во симбол на црната романтика. Гарван, череп, свеќа, гробишта. Темнина. Но неговата поезија е многу поширока. Во неа има извонредна нежност, музикалност и филозофска длабочина.
Една од песните што најдобро го покажуваат тоа е „Сон во сон“ – кратка песна за времето, минливоста и сомнежот во самата природа на стварноста. Во неа нема убиец. Нема чудовиште. Нема готска куќа. Нема гарван. Сепак, нејзината вознемирувачка сила е огромна затоа што прашањето што го поставува е универзално:
Колку е реално она што го живееме ако сè на крајот исчезнува?
Едгар Алан По – „Сон во сон“
(Превод на македонски)
Земи го бакнежов врз челото,
и додека сега се разделуваме,
толку барем дозволи да признаам —
не грешиш ти кога велиш
дека моите дни биле сон.
Но ако надежта одлета
во една ноќ или во еден ден,
во привид или без привид,
зар затоа помалку исчезнала?
Сè што гледаме или ни се чини
е само сон во сон.
Стојам сред татнежот
на брегот измачен од бранови,
и во дланката држам
зрна златен песок —
колку малку!
А сепак, како
низ прстите ми се лизгаат во длабочината,
додека плачам — додека плачам!
О Боже! Зар не можам
да ги стиснам посилно?
О Боже! Зар не можам
барем едно да спасам
од немилосрдниот бран?
Зар сè што гледаме или ни се чини
е само сон во сон?
Зрната песок како слика на човековиот живот
Сликата со песокот е една од најсилните во поезијата на По.Човекот стои на брегот.Во раката држи само неколку зрна. Се обидува да ги задржи. Ги стега. Но песокот се лизга низ неговите прсти. На прв поглед – едноставна сцена. Во суштина – цел човечки живот собран во една дланка. Зрната можат да бидат години. Можат да бидат луѓе, можат да бидат спомени. можат да бидат љубови, можат да бидат можности, можат да бидат самиот живот. Човекот ги стиска затоа што не сака да ги изгуби. Но токму во обидот да ги задржи сфаќа дека не располага со сила што може да го запре времето.
Ниту една дланка не може да го запре песокот. Ниту една желба не може да го запре времето.
Колку повеќе задржуваме, толку посилно ја чувствуваме загубата
Во тоа се крие една од најболезните вистини на човековото постоење. Ние не ја чувствуваме минливоста само кога нешто завршува. Понекогаш ја чувствуваме уште додека трае. Гледаме дете и знаеме дека ќе порасне. Гледаме родители и знаеме дека стареат. Влегуваме во стар дом и чувствуваме дека времето веќе го менува. Слушаме стара песна и одеднаш сфаќаме колку години поминале. Во одреден миг човекот открива дека времето не се движи само околу него. Тоа се движи низ него.
И токму тука По станува нешто повеќе од писател на мистерии и страв. Станува филозофски поет на минливоста.
Дали животот навистина е „сон во сон“? Песната поставува уште подлабоко прашање: што е стварност? Кога нешто ќе помине, на кој начин тоа уште постои?
Да замислиме детство. Човек знае дека тоа било стварно. Знае дека постоела куќата, улицата, училиштето, луѓето. Летата, зимите. Мирисите. Гласовите. Но десетлетија подоцна сите тие нешта постојат речиси само во сеќавањето. Не можеме да ги допреме. Не можеме да се вратиме во нив онакви какви што биле. Затоа минатото почнува да наликува на сон. Знаеме дека се случило, но веќе нема материјална сегашност. Останува во нас.
Можеби токму тоа е она што По го чувствувал кога прашува дали она што го гледаме и она што ни се чини е само „сон во сон“.
Поет кој знаел дека стихот мора и да звучи
По имал силно развиено чувство за музикалноста на јазикот. За него песната не била само мисла. Таа морала да има звук, ритам, повторување. Ехо. Затоа неговите песни често дејствуваат речиси како музички композиции.
Во „Гарванот“, повторувањето на „Никогаш повеќе“ станува сè потешко со секое ново појавување. Во „Ѕвоната“, самиот стих наликува на ѕвонење. Во „Анабел Ли“, морето и ритамот како да се движат заедно. По добро знаел дека човекот не ја чита поезијата само со разумот. Тој ја слуша. Затоа добриот стих продолжува да одѕвонува и откако песната е завршена.
Љубовта како отпор против смртта
Во неколку од најпознатите песни на По љубовта е речиси бунт против смртта. Во „Анабел Ли“ лирскиот субјект одбива да прифати дека смртта може вистински да ја уништи љубовта. Физичката разделба постои, но емоционалната не мора да постои. Така По ја претвора љубовта во нешто поголемо од романтична приврзаност.
Таа станува обид човекот да се спротивстави на исчезнувањето. Смртта го зема телото. Сеќавањето одбива да го предаде човекот. Кај По мртвите никогаш не исчезнуваат целосно.
Живите ги носат во себе.
Од темни раскази до раѓањето на детективската приказна
Уште еден огромен придонес на По во светската книжевност често останува во сенката на неговите хорор-раскази. Тој се смета за еден од основоположниците на модерната детективска приказна. Со Огист Дипен, ликот од „Убиствата во улицата Морг“, По создава модел што подоцна ќе стане основа за огромен дел од детективската литература. Дипен анализира, набљудува, ги реконструира настаните, забележува нешта што другите не ги гледаат. Подоцна сличниот принцип ќе го сретнеме кај Шерлок Холмс и кај многу други книжевни детективи.
И тука се гледа интересниот парадокс кај По. Истиот писател кој бил опседнат со ирационалното бил фасциниран и од совршената логика. Разум и лудило. Ред и хаос. Доказ и привид. Тие постојано се среќаваат во неговите дела.
По и раѓањето на модерниот хорор
Без Едгар Алан По тешко е да се замисли модерната хорор-литература во обликот во кој денес ја познаваме. Тој не бил првиот писател што користел страшни мотиви, но бил меѓу оние што најдлабоко го психологизирале стравот. Кај него не е најважно чудовиштето. Најважни се чувството, исчекувањето, нервозата, чукањето, тишината, сомнежот. Стравот дека нешто ќе се случи. И уште пострашниот страв дека можеби веќе се случува. Современиот психолошки хорор многу му должи токму на тој принцип.
Човек што создаваше многу, а живееше со малку
По не бил само поет и раскажувач. Работел и како книжевен критичар и уредник. Неговите критики биле остри, понекогаш немилосрдни, а неговото име било и почитувано и оспорувано. Финансиската стабилност никогаш навистина не дошла. Тоа е една од ирониите на книжевната историја.
Денес неговото име е светски познато. Неговите книги се печатат во огромен број изданија. Неговото влијание се чувствува во литературата, филмот, музиката, визуелната култура и популарната култура. А самиот По голем дел од животот го минал во економска несигурност. Славата дошла. Само што доцнела.
Загадочниот крај
Во 1849. година По бил пронајден во Балтимор во тешка здравствена состојба. Починал на 7. октомври, на само 40 години. Точната причина за неговата смрт никогаш не била утврдена со целосна сигурност, што дополнително ја засилило мистиката околу неговата биографија.
Иронијата е речиси книжевна. Писателот што целиот живот пишувал за мистерии самиот зад себе оставил една.
Бодлер и европското воскресение на По
Интересно е што голем дел од меѓународната слава на По доаѓа преку Европа. Францускиот поет Шарл Бодлер бил длабоко фасциниран од неговото дело и го преведувал на француски. Преку Бодлер и другите европски автори, По добил огромно влијание врз симболизмот и модерната европска поезија. Тоа кажува нешто важно и за неговата книжевна природа. Иако е американски писател, неговите теми не се ограничени со географија.
Стравот нема националност. Загубата нема националност. Смртта нема националност. Ниту љубовта.
Затоа По е светски писател.
Зошто Едгар Алан По останува современ?
Светот денес е неспоредливо поинаков од светот на XIX век. Имаме технологии што По не би можел ни да ги замисли. Луѓето патуваат побрзо. Комуницираат моментално. Медицината е понапредна. Градовите се поинакви.
Но основните човекови стравови останале изненадувачки слични. Сè уште се плашиме од смртта. Од осаменоста, од загубата, од сопствениот ум, од времето, од заборавот. Од тоа дека луѓето што денес се до нас утре можеби нема да бидат. Токму тука По останува наш современик. Не затоа што живееме како него, туку затоа што чувствуваме многу од она што го чувствувале и неговите ликови.
По не е поет на смртта, туку на свеста за смртноста
Тоа е можеби најважната разлика. Смртта е крај на биолошкиот живот, но свеста за смртта го придружува човекот додека е жив. Ние знаеме дека времето минува. Знаеме дека телото старее. Знаеме дека младоста нема да остане. Знаеме дека луѓето заминуваат. Знаеме дека сè што го градиме е подложно на времето. Токму поради тоа животот станува драгоцен.
По не нè учи дека треба да живееме во страв. Неговото дело, можеби и без таква намера, ни покажува нешто друго: вредноста на животот ја чувствуваме токму затоа што тој е ограничен.
Гарванот останува, но песокот продолжува да паѓа
Едгар Алан По починал млад, но не исчезнал. Тоа е уште една голема книжевна иронија. Човекот што толку многу пишувал за минливоста самиот добил книжевна долговечност.
Гарванот сè уште стои над вратата. Анабел Ли сè уште живее покрај морето во стиховите. Куќата Ашер сè уште се распаѓа. Срцето под подот сè уште чука. А песокот од „Сон во сон“ сè уште се лизга низ човечките прсти.
Тоа можеби е и најточната слика за неговата литература. Човекот се обидува да го задржи времето. Не успева, а создава песна. Понекогаш токму песната трае подолго од човекот.
Животот можеби е сон, но зборот останува
Едгар Алан По го поминал животот во постојана близина со загубата. Изгубил луѓе. Изгубил сигурност. Изгубил љубов. Често бил на работ на сиромаштијата. И конечно го изгубил и сопствениот живот многу порано отколку што можел да претпостави.
Оставил нешто што времето не успеало лесно да го однесе. Зборови. Раскази. Стихови. Слики. Прашања.
Можеби токму тоа е најголемиот парадокс во неговото дело. Човекот не може да го запре песокот, но може да остави трага во него. Едгар Алан По ја оставил. Повеќе од еден и пол век подоцна, таа сè уште не е избришана.
