Во музиката на Мануел де Фаља Шпанија не е разгледница со кастанети, сонце и сценски темперамент. Таа е многу посложен простор – истовремено светол и мрачен, телесен и духовен, древен и модерен. Во неговите композиции народниот ритам не е украс, туку сеќавање; танцот не е само движење, туку судир со судбината; тишината не е празнина, туку внимателно одмерен дел од музиката.
Годинава се одбележуваат 150 години од раѓањето и 80 години од смртта на де Фаља. Јубилејот, проследен со меѓународна програма на концерти, изложби и истражувачки проекти, не служи само за уште едно церемонијално потсетување на голем композитор. Тој е повод повторно да се слушне авторот што успеал шпанската традиција да ја внесе во европскиот модернизам без да ја претвори во фолклорен сувенир. Повеќе за јубилејната програма може да се најде на официјалната платформа „Фаља 150“.
Кадис, Мадрид и почетокот на еден музички јазик
Мануел де Фаља е роден на 23. ноември 1876. година во Кадис, град свртен кон Атлантикот во кој морето, трговијата и културните влијанија создавале поинаков ритам од оној во внатрешноста на Шпанија. Неговата мајка му ги дала првите знаења по музика, а подоцна учел пијано, хармонија и контрапункт. Во младоста го привлекувале и литературата, театарот и сликарството, што не е без значење: неговата зрела музика секогаш ќе носи чувство за сцена, боја и драматургија.
Во Мадрид учел пијано кај Хозе Траго, а пресудна улога во неговото композиторско созревање имал Фелипе Педрељ – музичар и педагог кој се залагал за создавање современа шпанска музика втемелена врз домашната традиција. Педрељ не го учел да ги копира народните песни, туку да ја разбере нивната внатрешна логика: ритамот, мелодиското движење, начините на украсување и карактеристичната напнатост меѓу гласот и придружбата.
Токму тука започнува големата тема на де Фаља: како да се создаде модерно дело од материјал што доаѓа од колективната меморија? Како традицијата да остане препознатлива, а сепак да не биде повторена? Тој одговорот не го барал во верноста кон површината, туку во преобразувањето на суштината.
Париз не го оддалечи од Шпанија
Во 1907. година де Фаља заминал во Париз, каде што живеел до почетокот на Првата светска војна во 1914. година. Таму се сретнал со Клод Дебиси, Пол Дика, Морис Равел, Исак Албенис и други значајни музичари од европската сцена. Дебиси и Дика биле меѓу неговите најважни ментори во тој период, а Париз му овозможил да го усоврши чувството за оркестарска боја, економија на музичкиот материјал и суптилна звучна атмосфера.
Париското искуство не го направило помалку шпански композитор. Напротив, од далечина тој подобро ја слушнал Шпанија. Францускиот импресионизам му покажал дека музичката боја не е декоративен слој, туку начин на мислење. Кај него оркестарот не ја придружува идејата – оркестарот ја создава.
Ова особено се чувствува во Noches en los jardines de España – „Ноќи во градините на Шпанија“. Пијаното не се однесува како традиционален виртуозен солист што се натпреварува со оркестарот. Тоа влегува и исчезнува во звучниот пејзаж, како одблесок на вода, далечен чекор или сеќавање што не може целосно да се повика. Секој инструмент има сопствена температура и простор. Токму затоа делото може да се чита и како врвен пример за инструментацијата како уметност на оркестарските бои.
Народната музика без фолклорна маска
За де Фаља често се вели дека е композитор на андалузискиот дух. Тоа е точно само доколку под „дух“ не подразбираме декоративна егзотика. Неговата музика не е составена од механички преземени фламенко-мотиви. Таа ги апсорбира ритамот, мелодиските интервали, вокалната напнатост и драматичната непосредност на канте хондо – длабокото андалузиско пеење – и ги претвора во нов композиторски јазик.
Во El amor brujo – „Маѓепсана љубов“ – љубовта, љубомората, смртта и суеверието се претвораат во ритуална музичка драма. Познатиот „Ритуален танц на огнот“ не е само ефектна концертна точка. Повторувањето во него дејствува како обред, како човеков обид преку ритамот да се ослободи од сила што разумот не може да ја совлада. Танцот не го опишува конфликтот – тој самиот станува конфликт.
El sombrero de tres picos – „Триаголната шапка“ – ја покажува неговата подуховита и потеатарска страна. Балетот, создаден за трупата на Сергеј Дјагилев, ја спојува народната игра со модерната сцена, прецизната оркестрација и визуелната имагинација. За лондонската премиера во 1919. година, сценографијата и костимите ги изработил Пабло Пикасо. Делото е пример како локалната приказна може да добие европски уметнички јазик без да го загуби својот карактер.
Официјалниот каталог на делата на Мануел де Фаља открива дека неговиот опус не е огромен по обем, но е исклучително разновиден: сценски, оркестарски, вокални, хорски, камерни и солистички композиции. Неговата строгост не му дозволувала лесно да прогласи едно дело за завршено.
Гранада и уметноста на прочистувањето
Во 1920. година де Фаља се преселил во Гранада. Таму се вклучил во живиот културен круг на градот и се зближил со Федерико Гарсија Лорка, Ерменехилдо Ланс и други уметници и интелектуалци. Во 1922. година бил еден од иницијаторите на Натпреварот за канте хондо, организиран во Алхамбра со намера да се заштити старото андалузиско пеење од заборав и комерцијално поедноставување.
За де Фаља и Лорка народната уметност не била музејски предмет. Во неа се чувале стравот, желбата, загубата, телесното искуство и историјата на луѓето што ретко оставале пишани траги. Токму затоа нивниот интерес кон традицијата не бил носталгичен. Тие не сакале да ја вратат во минатото, туку да ѝ овозможат да продолжи да живее.
Тоа прашање е блиско и до македонската култура. Како да се употреби народниот мелос без тој да стане сценски костим? Како коренот да биде присутен, а делото да не звучи како копија на веќе познатото? Истата дилема ја отвора и текстот за Дарија Андовска и современиот композиторски однос кон традицијата. Локалното станува универзално не кога се приспособува на очекувањата на странската публика, туку кога авторот навлегува доволно длабоко во него.
Во Гранада се менува и музичкиот јазик на де Фаља. Раскошната оркестарска боја постепено се повлекува пред построга, почиста и поаскетска форма. Во El retablo de maese Pedro, инспириран од епизода од „Дон Кихот“, и во Концертот за чембало и пет инструменти, звукот станува јасен, сув и архитектонски прецизен.
Секој инструмент добива посебна функција, а тишината меѓу гласовите станува еднакво важна како отсвирениот тон. Тоа е логика блиска до камерната музика како разговор: никој глас не е случаен, ништо не смее да го задуши другиот, а вишокот е најопасната форма на неискреност.
Војна, заминување и недовршениот континент
Шпанската граѓанска војна го уништила културниот свет во кој де Фаља живеел и работел. Убиството на Федерико Гарсија Лорка во август 1936. година длабоко го погодило. Композиторот, веќе со нарушено здравје, сè повеќе се повлекувал во работата и во тишината на својот дом.
На 28. септември 1939. година ја напуштил Гранада, а неколку дена подоцна отпатувал од Барселона за Аргентина, каде што требало да диригира серија концерти во театарот „Колон“ во Буенос Аирес. Во Шпанија повеќе не се вратил. Последните години ги поминал во провинцијата Кордоба, продолжувајќи да работи врз своето најамбициозно дело – Atlántida. Починал на 14. ноември 1946. година, само девет дена пред својот седумдесетти роденден.
„Атлантида“ останала недовршена. Делото требало да ги поврзе медитеранскиот мит, христијанската симболика, Европа и Новиот свет. Во него де Фаља се обидувал да изгради музички континент – дело во кое историјата, верата, географијата и културната меморија ќе се соединат во една голема форма. По неговата смрт композицијата ја довршил Ернесто Халфтер.
Ракописите, преписката, личната документација и библиотеката на композиторот денес ги чува Архивот „Мануел де Фаља“. Само збирката писма содржи повеќе од 23.000 документи, а личната библиотека опфаќа околу 4.500 книги и печатени партитури. Ова наследство овозможува неговиот творечки процес да се следи од првите скици до конечните верзии на делата.
Композитор без потреба од фолклорен спектакл
Мануел де Фаља останува важен затоа што покажува дека националната уметност не мора да биде затворена, а модерноста не мора да значи откажување од корените. Тој не избирал меѓу Андалузија и Париз, меѓу народната песна и авангардата, меѓу танцот и строгата форма. Ги задржал спротивностите во постојана напнатост и токму од нив создал сопствен јазик.
Во време кога културниот идентитет често се сведува на лесно препознатливи симболи, неговото дело носи важно предупредување. Уметноста не станува автентична со постојано повторување на знаците на припадноста. Таа станува автентична кога авторот ќе открие што во тие знаци е лично, противречно, болно и живо.
Де Фаља ја претворил Шпанија во звук, но не во звук што лесно може да се имитира. Зад секој танц кај него стои дисциплина, зад секоја оркестарска боја – тишина, а зад секој народен импулс – интелект што го прочистува материјалот сè додека не остане само неопходното.
Затоа неговата музика, еден и пол век по неговото раѓање, не звучи како културно наследство што треба учтиво да се почитува. Таа звучи како живо прашање: колку длабоко треба да навлеземе во сопствениот свет за да создадеме нешто што ќе може да му припаѓа на целиот свет?
