„Хобит“ на Толкин бил објавен на 21 септември 1937 година, во скромен тираж од само 1.500 примероци. Во тој момент никој не можел да претпостави дека приказната за мирољубивиот Билбо Багинс ќе прерасне во еден од темелите на современата фантастична книжевност и ќе му го отвори патот на „Господарот на прстените“.
Сè започнува со еден лик кому авантурата воопшто не му е потребна. Билбо има удобен дом, добро наполнета остава, редовни оброци и мошне јасна претстава за тоа како треба да изгледа еден пристоен ден. Потоа на неговата врата се појавуваат волшебникот Гандалф и група џуџиња, предводени од Торин Дабов Штит, и животот што дотогаш внимателно го чувал од изненадувања одеднаш тргнува кон тролови, гоблини, загатки, богатство и змејот Смауг.
Токму во тој судир меѓу удобноста и непознатото се крие причината зошто „Хобит“ не остарел. Ова не е само приказна за патување до Осамената Планина. Тоа е приказна за човекот, или во овој случај за хобитот, кој не знае колку храброст носи во себе сè додека не биде принуден да ја употреби.
Реченица напишана на празен лист
Толкин подоцна раскажувал дека почетната идеја му дошла додека прегледувал ученички испити. На празна страница напишал реченица за хобит кој живее во дупка во земјата. Во тој миг, според неговото сеќавање, ниту самиот не знаел што точно е хобит и зошто живее таму.
Од таа реченица постепено се родила приказната што Толкин им ја раскажувал на своите деца. Но зад привидно едноставната детска авантура веќе стоел умот на професор по англосаксонски јазик, филолог кој со години создавал јазици, легенди, родословија и историја на еден измислен свет.
Тука треба да се направи една важна разлика. „Хобит“ не бил однапред испланиран како директен вовед во „Господарот на прстените“. Во едно свое писмо Толкин објаснил дека приказната првично била прилично одделена од неговата поголема митолошка градба, но постепено била вовлечена во неа. Во книгата навлегле имиња, суштества и одгласи од легендите што подоцна ќе ги запознаеме како историја на Средната Земја. Сведоштвото на самиот Толкин покажува дека врската се развивала природно, а не според однапред подготвен издавачки план.
Десетгодишно момче помогнало книгата да биде објавена
И патот на ракописот до книжарниците звучи како мала приказна. Елејн Грифитс, поранешна студентка на Толкин, го споменала делото пред Сузан Дагнал, која работела за издавачката куќа George Allen & Unwin. Дагнал го прочитала ракописот, го охрабрила Толкин да го доврши и го доставила до издавачот Стенли Анвин.
Анвин верувал дека најдобар судија за книга наменета за деца е токму дете. Затоа ракописот му го дал на својот десетгодишен син Рејнер, кој за својот читателски извештај добил еден шилинг. Младиот Рејнер проценил дека приказната ќе им се допадне на децата и ја препорачал за објавување. Тој мал извештај станал една од најисплатливите детски книжевни препораки во историјата. Деталите за патот на ракописот ги објавува и Tolkien Estate.
Само 1.500 примероци за почеток
„Хобит, или Таму и назад“ бил објавен во Велика Британија на 21 септември 1937 година. Првиот тираж броел само 1.500 примероци. Изданието содржело мапи и црно-бели илустрации изработени од самиот Толкин, кој ја осмислил и препознатливата обвивка на книгата.
Критиките биле позитивни, читателите брзо ја прифатиле приказната, а првиот тираж бил распродаден до средината на декември истата година. Издавачот веднаш побарал нова приказна за хобитите. Така успехот на една навидум самостојна детска книга му ја отворил вратата на многу поголемото дело што Толкин ќе го пишува со години.
Официјалната хронологија на Tolkien Estate го потврдува датумот на објавување, издавачот, како и фактот дека Толкин ги изработил илустрациите и мапите. Факсимилното издание на HarperCollins го наведува и почетниот тираж од 1.500 примероци.
Книгата што Толкин подоцна ја изменил
„Хобит“ што го читаме денес не е сосема идентичен со книгата од 1937 година. Додека работел на „Господарот на прстените“, Толкин увидел дека одредени делови од првата верзија не се вклопуваат во новото значење што го добил Единствениот Прстен.
Најважната промена била направена во поглавјето „Загатки во темнината“, во кое Билбо го среќава Голум. Во првобитната верзија Голум бил многу поподготвен доброволно да му го предаде прстенот како награда. Во преработеното издание од 1951 година прстенот станува предмет што Голум опсесивно го чува, а Билбо го наоѓа и го задржува.
Со таа промена една необична волшебна ситница од детска приказна станала клучот за судбината на целата Средна Земја. Толкин дури го претворил несовпаѓањето меѓу двете верзии во дел од самата приказна – првичниот опис бил претставен како невистина што Билбо ја кажал под влијание на прстенот.
Од детска авантура до светски книжевен феномен
Успехот на „Хобит“ го поттикнал издавачот да побара продолжение. Наместо уште една кратка и лесна авантура, Толкин создал многу поголем, потемен и посложен роман. „Господарот на прстените“ бил објавен во три тома во 1954 и 1955 година и ја проширил приказната за прстенот во епска борба за опстанокот на Средната Земја.
Сепак, „Хобит“ останал најприродниот влез во тој свет. Читателот не мора однапред да ја познава неговата историја, јазиците на џуџињата или родословијата на кралевите. Во Средната Земја влегува заедно со Билбо – збунет, неподготвен и со чувство дека можеби би било попаметно да се врати дома.
Според податоците на Tolkien Estate, книгата е преведена на околу 60 јазици. Нејзиниот свет продолжи да живее преку театарски претстави, радиодрами, анимирани остварувања, игри и филмската трилогија на Питер Џексон.
Зошто и денес го следиме Билбо?
Змејот, прстенот и богатството ја прават приказната возбудлива, но Билбо ја прави човечка. Тој не е роден воин, не бара слава и нема намера да го спасува светот. Неговата сила е во разумот, љубопитноста, милоста и способноста да донесе правилна одлука кога околу него сите се заслепени од моќта или златото.
Во тоа можеби се крие и најтрајната порака на „Хобит“: храброста не е отсуство на страв, туку чекорот што го правиме иако најмногу би сакале да седиме покрај огнот, со чај и нешто добро за јадење.
На 21 септември 1937 година во книжарниците не пристигнала само уште една книга за деца. Се отворила една мала, тркалезна врата. Низ неа потоа поминале милиони читатели, а светот од другата страна засекогаш ја променил фантастичната книжевност.
