Марко Цепенков е име од учебник по македонска литература и човек кој застанал пред народната меморија како пред жива река за да собира од неа зборови, приказни, пословици, верувања, детски игри, соништа, клетви, благослови и мали животни мудрости што инаку лесно би исчезнале. Кај него Македонија не е апстрактна татковина, туку говор, досетка, приказна, мајчина опомена, селски страв, прилепска духовитост, занаетчиска трпеливост и народен ум што знае да преживее и кога нема своја држава, институции и академии.

Роден во Прилеп на 7. ноември 1829. година, а починал во Софија на 29. декември 1920. година. Марко Костов Цепенков останува еден од најголемите собирачи на македонски народни умотворби. Неговата оставнина е огромна: приказни, песни, пословици, гатанки, верувања, клетви, благослови, баења, толкувања на соништа, описи на обичаи, занаети и јазичен материјал, подоцна објавувани во повеќетомни изданија и користени како темел за македонската фолклористика.

Собирач што не бил само записничар

Цепенков често го нарекуваме собирач, но тој збор е мал за она што го направил. Собирач може да биде и човек што бележи механички, што ги чува туѓите зборови без да им влезе во ритамот. Цепенков бил нешто повеќе: слушател со уво за народниот говор, прераскажувач со сопствен стил, човек што разбирал дека приказната не е мртва форма, туку жив настан меѓу оној што зборува и оној што слуша.

Затоа неговите записи имаат посебна енергија. Во нив не се чувствува само архивска должност, туку жив говор. Реченицата дише. Ликовите се движат. Итрината не е украс, туку средство за преживување. Стравот не е литерарна поза, туку дел од народното искуство. Хуморот често е остар, понекогаш груб, но токму затоа вистинит. Цепенков не го измазнува народот за да изгледа свечено. Го остава да зборува со својата сила, својата простодушност, своите предрасуди, својата мудрост и својата темна фантазија.

Прилеп како школа на зборот

Не е случајно што Цепенков излегува од Прилеп. Тој град, со своите занаети, чаршија, трговци, мајстори, еснафи, семејни приказни и силна усна традиција, бил природна школа за човек што ќе стане чувар на народното раскажување. Цепенков не бил кабинетски научник. Тој бил човек од средината што ја запишувал. Го познавал говорот однатре, не како материјал за анализа, туку како воздух.

Во неговата биографија често се споменува сиромаштијата, ограниченото формално образование и занаетчискиот живот. Но токму од тој недостиг се родила една поинаква ученост. Цепенков не станал голем затоа што поминал низ институции, туку затоа што институциите подоцна морале да поминат низ него. Тој прво ја собра живата реч, а потоа науката доби материјал врз кој може да гради.

Во македонската културна историја има луѓе што пишуваат книги. Цепенков, пак, запишуваше еден цел народ додека тој сè уште зборуваше во прво лице.

Народната приказна како огледало, не како наивност

Народните приказни што ги запишувал Цепенков не треба да се читаат како детска литература, иако многу од нив подоцна влегле во детски читанки и домашна лектира. Тие се многу посложени. Во нив има сиромаштија, глад, судбина, неправда, лукавство, семејни судири, чудесни преобразби, ѓаволи, цареви, сиромаси, мрзливци, итреци, страдалници и победници што често преживуваат не со сила, туку со ум.

Тоа е народна филозофија во наративна форма. Кога човек нема моќ, има досетка. Кога нема богатство, има збор. Кога нема суд, има приказна во која неправдата барем симболично се казнува. Кога реалниот свет не му дава излез, народниот ум измислува чудо. Така приказната не е бегство од животот, туку начин животот да се поднесе.

Во записите на Цепенков може да се види една Македонија што мисли преку раскажување. Таа не мора да има академски речник за да биде мудра. Не мора да има филозофски систем за да знае што е човечка слабост, што е алчност, што е достоинство, што е срам, што е правда.

„Силјан Штркот“ и големата приказна за преобразбата

Кога се зборува за Цепенков, речиси неизбежно се појавува „Силјан Штркот“ – една од најпознатите македонски народни приказни. Таа не е само чудесна приказна за човек што се претвора во штрк. Таа е приказна за непослушност, казна, изгнанство, созревање и враќање. Во неа има народна педагогија, но и длабока човечка симболика: човекот мора да се оддалечи од домот за да разбере што изгубил.

Силјан е лик што ја носи вечната човечка слабост – мисли дека домот е мал, дека советот на таткото е товар, дека светот надвор ќе му ја даде слободата без цена. Но кога ќе биде исфрлен од човечката форма, кога ќе стане друго суштество, тогаш ја разбира тежината на својата човечност. Тоа е една од најсилните народни идеи: човекот понекогаш мора да се изгуби за да се врати себеси.

Цепенков ја зачувал таа приказна не како фолклорен примерок, туку како живо духовно искуство. Затоа „Силјан Штркот“ и денес не звучи како стара приказна, туку како предупредување што секоја генерација одново го разбира.

Јазикот како живо сведоштво

Една од најголемите вредности на Цепенков е јазикот. Неговите записи се ризница на прилепскиот и поширокиот македонски народен говор, на изрази, синтакса, интонација, фрази и менталитет што не можат да се измислат од кабинет. Тоа е јазик што не се труди да биде свечен, туку да биде точен во животот.

Во неговите текстови зборот не е само средство за пренос на содржина. Тој носи карактер. Една пословица кажува повеќе за народното искуство од долга расправа. Една клетва покажува што го болело човекот. Еден благослов открива што се сметало за најголема среќа. Една гатанка покажува како народниот ум ја претвора стварноста во игра.

Затоа Цепенков е важен не само за фолклористиката, туку и за јазикот, етнологијата, историјата на секојдневието и културната психологија на Македонците. Неговото дело не е само збирка текстови, туку звучен архив на еден свет.

Цепенков и науката што дојде по него

Подоцнежната македонска фолклористика многу му должи на Цепенков. Кирил Пенушлиски, еден од најзначајните македонски фолклористи, има голема заслуга за објавувањето и научното претставување на собраните дела на Марко К. Цепенков, како и на други крупни собирачи на македонски народни умотворби. Пенушлиски придонел денес да ги имаме објавени собраните дела на М. Цепенков и С. Верковиќ.

И не е случајно што Институтот за фолклор во Скопје го носи неговото име. Според енциклопедиските податоци, Институтот е основан во 1950 година како Фолклорен институт на НРМ, со задача да го собира, систематизира, конзервира и проучува фолклорното богатство на македонскиот народ, а во јуни 1979 година за патрон го зема токму Марко Цепенков.

Тоа институционално именување не е формалност. Тоа е признание дека Цепенков не бил само човек од минатото, туку темел врз кој се гради современото проучување на македонската народна култура.

Личниот печат во народното

Цепенков е особено интересен затоа што не е „невидлив“ запишувач. Во некои негови записи се чувствува личен творечки допир. На пример за тажачките песни се забележува дека записите на Марко Цепенков по многу нешто носат печат на негова лична творечка интервенција.

Ова е важна нијанса. Народната традиција не е мртва маса што некој ја зема и ја става во книга. Таа се пренесува низ луѓе, а секој раскажувач, слушател и запишувач остава трага. Цепенков не ја уништува автентичноста со својот стил; напротив, ја покажува живата природа на фолклорот. Народната приказна никогаш не била еднаш засекогаш закована. Таа живеела во варијанти, во гласови, во пригоди, во повторувања и мали разлики.

Токму затоа Цепенков треба да се чита не само како архивар, туку и како автор на границата меѓу усното и писменото. Тој го фатил моментот кога народниот збор минува од огништето во книга, но се обидел да не му ја убие топлината.

Цепенков современ

На прв поглед, Цепенков изгледа како фигура од далечен XIX век: фолклор, чаршија, приказни, пословици, стари обичаи. Но неговата современост е токму во она што денес најбрзо го губиме – чувството дека народот не е само население, туку меморија што зборува.

Во време на брзи медиуми, кратки пораки и култура што заборава побрзо отколку што памети, Цепенков нè враќа кон трпението на слушањето. Тој знаел дека една приказна не се собира ако немаш време за човекот што ја кажува. Знаел дека зборот има корен, дека поговорката има животна цена, дека обичајот има причина, дека смеата често е одбрана, а чудесното – начин да се преживее реалното.

Денес, кога сè се мери со новост, Цепенков нè потсетува дека има нешта што не се нови, но се неопходни. Народната мудрост не е секогаш модерна, но често е попаметна од модерната суета.

Човекот што ја слушаше Македонија

Големината на Марко Цепенков не е само во бројот на собраните умотворби, иако тој број е навистина впечатлив. Неговата големина е во односот. Тој ја сфатил народната реч како нешто достојно за чување. Во време кога многу од тие зборови можеле да исчезнат незабележано, тој им дал место на хартија.

Тоа е тивок, но огромен културен чин. Зашто народ што не си ги запишува приказните, еден ден ќе мора да се препознава во туѓи архиви. Цепенков го спречил тоа барем за еден голем дел од македонската усна традиција.

Затоа тој не треба да се чита само како собирач на приказни. Треба да се чита како човек што ја слушал Македонија додека таа зборувала со својот природен глас. Не со свечена декларација, не со политички говор, не со кабинетска формула, туку со приказна за штрк, со пословица од чаршијата, со гатанка, со благослов, со клетва, со смеа и со болка.

Марко Цепенков ја запиша онаа Македонија што не секогаш имала моќ да се брани со институции, но имала јазик да се сочува. А понекогаш, во историјата на малите народи, токму јазикот е последната и најдлабока тврдина.