Министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски потврди дека Владата води дипломатски разговори за деблокирање на европскиот пат, но без да открие со кого се разговара, какви предлози се разгледуваат и што би требало да биде конечниот резултат. Неговото објаснување е дека предвременото изнесување детали би можело да го осуди процесот на неуспех. Истовремено, тој уверува дека Владата има јасни црвени линии за идентитетот, македонскиот јазик, историјата и културата.
Во дипломатијата доверливоста не е исклучок. Државите често ги испитуваат можните решенија далеку од камерите, особено кога јавното објавување на секоја работна идеја би ја претворило во партиска пресметка уште пред да стане сериозен предлог. Сепак, прашањето не е дали дипломатите смеат да разговараат дискретно. Прашањето е кој ги контролира целите, границите и политичката цена на тие разговори.
Што е потврдено, а што останува непознато
Потврдено е дека се бара трајно и одржливо решение, а не договор по секоја цена. Муцунски тврди дека актуелната власт нема да прифати попустливост во прашањата поврзани со идентитетот, историјата, јазикот и културата. Тој зборува и за „поинакви пораки“ од високи претставници на земји членки на Европската Унија, според кои кон Македонија би требало да се преземат дополнителни обврски за европскиот пат да стане предвидлив.
Непознато е какви би биле тие обврски. Не е соопштено дали станува збор за политички уверувања, заклучоци на Европскиот совет, промена во начинот на спроведување на преговарачката рамка или за некој друг механизам. Нема јавно познат рок, список на соговорници или документ што покажува колку разговорите се приближиле до конкретен резултат.
Оваа празнина не е доказ дека Владата подготвува отстапки. Не е ни доказ дека новото решение е блиску. Таа само значи дека јавноста располага со владино уверување, но не и со доволно факти за самостојно да ја процени неговата тежина.
Европската рамка јавно останува иста
Во јавно достапните европски позиции нема потврда дека е договорена нова формула. Претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта на 2. јуни годинава во Скопје повтори дека усвојувањето на договорените уставни измени останува неопходниот следен чекор за формално продолжување на пристапниот процес. И официјалната страница на Европската комисија за Македонија и натаму ја прикажува постојната пристапна рамка без објавена промена на овој услов.
Тоа не ја исклучува можноста зад сцената да се бараат дополнителни гаранции. Само покажува дека дипломатските сигнали за кои зборува Муцунски сѐ уште не станале официјална европска одлука. Паноптикум веќе ја отвори оваа разлика во анализата „Кошта ја повтори рамката, Мицкоски бара гаранции“: едно е политичка подготвеност за разговор, друго е правно и институционално обврзувачка гаранција.
Владата има легитимно право да бара процес во кој исполнетите услови произведуваат напредок, наместо ново билатерално условување. Во текстот за односите со Софија, уставните измени и довербата во европскиот процес веќе беше посочено дека македонската позиција се обидува да го префрли тежиштето од уште еден компромис кон гаранција дека компромисот ќе биде последен. Токму затоа е важно јавноста да знае дали се преговара за реален механизам или само се разменуваат дипломатски пораки.
Консензусот не се добива со барање за бланко-чек
Најспорниот дел од настапот на Муцунски не е признавањето дека има доверливи разговори. Поспорно е неговото барање опозицијата да даде безрезервна поддршка на надворешната политика откако претходно ќе се извини за одлуките од периодот кога била на власт. Во парламентарна демократија грешките на поранешната влада не можат да бидат трајно ослободување од контрола за сегашната.
СДСМ реагираше дека станува збор за тајни разговори за иднината на државата и ја обвини Владата за нетранспарентност. Тоа е партиска реакција, а не доказ за содржината на преговорите. Сепак, прашањето што го отвора не исчезнува само затоа што доаѓа од опозицијата: кој е информиран за разговорите и кој може да провери дали јавно декларираните црвени линии навистина се почитуваат?
Консензусот не значи сите партии однапред да се согласат со нешто што не го знаат. Тој значи согласност за државните цели, познати граници на компромисот и институционален механизам преку кој власта ќе биде контролирана без да се загрози преговарачката тактика. Поддршка без информации не е консензус. Тоа е политички бланко-чек.
Собранието е местото за доверлива контрола
Изборот не мора да биде меѓу целосна јавност и целосна тајност. Уставот утврдува дека Владата и секој нејзин член за својата работа одговараат пред Собранието. Собранискиот деловник, пак, предвидува седниците и работните тела да бидат јавни, но овозможува работа без присуство на јавноста кога за тоа постојат уставни и деловнички услови.
Тоа отвора простор за доверлив брифинг на пратеничките групи, затворена седница на надлежната комисија или периодично информирање на тесен круг овластени претставници. Не мора да се објавуваат имињата на дипломатските соговорници, работните формулации или преговарачката тактика. Сепак, мора да биде познато кои се целите, што не е предмет на договор и кој ќе утврди дали ветените граници се преминати.
Во спротивно, изразот „под радарот“ станува политички удобна магла. Власта може секој недостиг од информации да го оправдува со чувствителноста на процесот, додека опозицијата секоја средба може да ја прогласува за таен договор. Меѓу тие две крајности исчезнува она што ѝ е најпотребно на Македонија – точна информација, институционална доверба и стратегија што ќе преживее повеќе од еден владин мандат.
Дипломатијата понекогаш мора да биде тивка. Демократската контрола не смее. Европската иднина на државата не треба да се преговара пред камери, но не може да биде ниту приватна зона на извршната власт.
