Европа влегува во зимата со скап дизел, намалени залихи и пазар кој сè потешко ги надоместува изгубените количества од Русија и Блискиот Исток. Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) во извештајот објавен вчера предупредува дека затегнатоста на пазарот може да продолжи длабоко во 2027. година, додека земјите од Г7 и другите членки на агенцијата го забрзуваат ослободувањето гориво од стратешките резерви.
Во Европската Унија засега нема општ физички недостиг на дизел. Европската комисија на 2. октомври оцени дека снабдувањето останува стабилно, иако цените се високи поради глобалната затегнатост. Проблемот е што заштитниот простор се намалува токму пред зимата, кога побарувачката традиционално расте.
ИЕА: изгубените залихи тешко ќе се обноват пред втората половина на 2027
Најновиот месечен извештај на ИЕА за пазарот на нафта покажува дека глобалната достапност на дизел и гасно масло во последните месеци е сериозно намалена. Во септември комбинираниот нето-извоз од Блискиот Исток и Русија паднал за околу 1,3 милиони барели дневно во споредба со една година претходно.
Повисокиот извоз од САД и Кина успеал да надомести само дел од загубата. Резултатот е пазар на кој залихите се трошат во период кога вообичаено би требало да се зголемуваат пред зимската сезона.
ИЕА проценува дека глобалното производство во рафинериите ќе закрепне кон крајот на годината и дека пазарот би можел привремено да премине во суфицит во првиот квартал од 2027. година. Тоа сепак нема да биде доволно за брзо пополнување на резервите потрошени во 2026. година. Според агенцијата, посериозно обновување на залихите над вообичаените сезонски движења тешко може да се очекува пред втората половина на 2027. година.
Резервите се отвораат, но не станува збор за нови неограничени количества
Г7 на 2. октомври договори координирано пуштање околу 100 милиони барели нафта и деривати во период од четири месеци, со значителен дел дизел предвиден за почетната фаза. Важно е, сепак, да се направи разлика меѓу ново отворање резерви и забрзување на веќе преземените обврски.
ИЕА на 7. октомври појасни дека приближно 325 милиони барели веќе биле пуштени на пазарот од колективната акција договорена во март. Целосното исполнување на преостанатите обврски би донело уште околу 100 милиони барели. Истовремено, земјите членки располагаат со околу 1,1 милијарда барели јавно контролирани итни резерви, од кои повеќе од 200 милиони барели се дизел.
На 11. октомври директорот на ИЕА Фатих Бирол ги повика земјите што сè уште не ги исполниле мартовските обврски да го забрзаат ослободувањето, со приоритет на дизелот, а останатите да проценат дали се потребни и дополнителни количества.
Зошто дизелот стана најчувствителната точка
Сурова нафта на глобалниот пазар сè уште има, но дизелот не излегува директно од нафтеното поле. Тој мора да биде преработен во рафинерија, транспортиран и доставен до пазарот што го бара. Токму тука во 2026. година се насобраа повеќе проблеми: нарушена работа на рафинерии, намален извоз од Русија и Блискиот Исток, високи транспортни трошоци и поскапи поморски рути.
Европа е особено чувствителна затоа што во изминатите години стана позависна од увоз на готови деривати. Ова е и причината поради која падот на цената на суровата нафта не мора веднаш да донесе поевтин дизел – тема што веќе ја анализиравме во текстот „Нафтата поевтинува, дизелот поскапува“.
Во септември големопродажните цени на дизелот достигнаа рекордни нивоа од околу 220 долари за барел во Европа и во САД. Иако потоа делумно се намалија, ИЕА предупредува дека транспортните трошоци и ограничената понуда повторно можат да ги турнат нагоре цените на увезениот дизел во Европа.
Кризата од пумпите лесно се пренесува врз храната и производството
Дизелот е многу повеќе од гориво за патнички автомобили. Од него зависат товарниот транспорт, земјоделската механизација, градежништвото и голем дел од индустриската логистика. Кога неговата цена расте, транспортните трошоци почнуваат да се вградуваат во цената на храната, суровините и готовите производи.
ИЕА веќе предупредува дека рекордните цени имаат пошироки економски последици – врз реалните приходи, стопанската активност и инфлацијата. Во Европа тоа доаѓа во период кога високата цена на енергијата повторно станува проблем за конкурентноста на индустријата. Panoptikum неодамна пишуваше и за поширокиот ефект во анализата за поскапувањето на горивата и европската горивна криза.
Што значи ова за Македонија?
За Македонија најнепосредниот ризик не е автоматски физички недостиг на дизел, туку пренесувањето на високите европски набавни цени врз домашниот пазар. Како увозно зависна економија, земјата е изложена на цената на дериватите, транспортните трошоци, курсните движења и достапноста на регионалните канали за снабдување.
Доколку европскиот дизел повторно поскапи, ударот најпрво се чувствува кај превозниците, земјоделството и производството, а потоа може да стигне и до крајните цени. Колку брзо светскиот енергетски проблем станува домашна сметка веќе се гледаше и во движењето на цените на горивата во Македонија.
Отворањето на резервите може да го намали краткорочниот притисок, но не ја решава причината за кризата. Сè додека производството и извозот на дизел од клучните региони не се нормализираат, Европа ќе остане зависна од залихи, поскапи алтернативни рути и внимателно темпирање на секој нов барел што ќе се пушти на пазарот. Предупредувањето на ИЕА затоа не е дека дизелот утре ќе исчезне од пумпите, туку дека пазарот влегува во зимата со многу помал простор за ново нарушување.
