Дизелот поскапува многу побрзо од суровата нафта, европските возачи оставаат околу 203 милиони евра дополнително дневно на пумпите, а акциите на големите нафтени и гасни компании бележат раст и до 87 проценти. Во средиштето на кризата се недостигот од рафинирани горива, високите рафинериски маржи и геополитичките нарушувања на снабдувањето.
Европската енергетска криза во 2026. година добива необична економска слика: додека возачите плаќаат сè повисоки цени за дизел и бензин, дел од компаниите што произведуваат и преработуваат нафта бележат исклучително силен раст на берзите.
Цените на горивата и мазивата за личен превоз во Европската Унија во август биле 23,8% повисоки отколку една година претходно, а раст бил регистриран во 26 од 27 земји членки. Во 18 држави зголемувањето било поголемо од 20%.
Паралелно со тоа, акциите на 10 големи европски нафтени и гасни компании од почетокот на 2026. година до 23. септември пораснале меѓу 40% и 87%. Најголем раст бележи шпанскиот „Репсол“ – околу 87,2%.
Возачите плаќаат 40% повеќе за дизел
Според податоците објавени во европските медиуми, цената на дизелот во текот на годината се зголемила значително побрзо од цената на бензинот. За просечно полнење резервоар од 50 литри европските возачи сега плаќаат околу 30 евра повеќе отколку на почетокот на годината. Пресметано на ниво на целиот континент, дополнителниот трошок за дизел достигнува околу 203 милиони евра дневно, според податоци на Европската комисија цитирани од „Фајненшл тајмс“.
Овој број ја покажува економската тежина на кризата многу појасно од самата цена на бензинските пумпи. Горивото не е само трошок на возачот. Тоа е вградено во транспортот, логистиката, земјоделството, индустријата, градежништвото и практично во секој производ што треба да биде донесен до продавница.
Европа е особено зависна од дизелот
Европската економија е почувствителна на недостиг од дизел од некои други големи економии. Дизелот учествува со повеќе од 40% во европската потрошувачка на нафтени деривати, што е приближно двојно повисок удел отколку во САД. Поради тоа секое нарушување во снабдувањето многу брзо се претвора во ценовен шок.
Во август цената на дизелот во ЕУ пораснала за дополнителни 8,3% само во однос на јули, додека бензинот поскапел за 3,3%.
Тоа е важна разлика: сегашната криза не е само класична „нафтена криза“. Главниот проблем е достапноста и цената на веќе преработените горива.
Не е проблем само цената на суровата нафта
Нафтата е основна суровина, но цената што ја плаќа возачот зависи и од трошоците и капацитетот за нејзина преработка. Во 2026 година токму тука се појавува еден од најголемите проблеми.
Недостигот од дизел, бензин и авионско гориво доведе до значително проширување на разликата меѓу цената на суровата нафта и продажната цена на рафинираните производи. Во индустријата оваа разлика е позната како рафинериска маржа, односно „crack spread“.
Според „Еуроњуз“, европската маржа за дизел речиси се удвоила во однос на ноември 2025. година. Експертите на Европската централна банка проценуваат дека само маржата кај дизелот сега учествува со околу 41 евроцент во еден литар гориво – речиси една петтина од крајната цена на пумпите.
Токму затоа нафтата може да поскапува умерено, а дизелот многу побрзо.
Ормускиот теснец и Русија го стегаат снабдувањето
Еден од најголемите фактори зад европскиот недостиг се нарушувањата во глобалните текови на рафинирани горива. Испораките на дизел и авионско гориво од рафинериите во Персискиот Залив се погодени од кризата околу Иран и Ормускиот теснец. Истовремено, руската забрана за извоз на дизел, воведена по нападите врз руски рафинерии, дополнително го стесни глобалниот пазар. За Европа ова е особено чувствително затоа што со години значителен дел од потребите за дизел ги покрива преку увоз.
Кога истовремено се нарушуваат и производството и транспортните патишта, пазарот многу брзо преминува од релативна рамнотежа во недостиг.
Инфлацијата повторно добива енергетски мотор
Европската централна банка веќе предупредува дека високите цени на горивата повторно стануваат важен инфлациски фактор.
Енергетската инфлација во еврозоната во август достигнала 14,3%, во споредба со 10,3% во јули.
Последиците не завршуваат на бензинските станици. Кога дизелот поскапува, поскапуваат и превозот на храна, индустриските суровини, градежните материјали, испораката на стоки и јавниот транспорт. На крајот дел од повисоките трошоци компаниите ги пренесуваат во продажните цени, што дополнително го намалува расположливиот доход на домаќинствата.
Бугарија со најголемо поскапување
Разликите меѓу европските земји се значителни.
Во август најголем годишен раст на цените на горивата бил забележан во:
Бугарија – 34,5%
Литванија – 28,8%
Финска – 27,6 проценти
Германија – 27,5%
Франција – 27,4%
Најмал раст меѓу членките на ЕУ имала Унгарија, со 1,3%.
Разликите зависат од даночната политика, структурата на пазарот, државните интервенции, договорите за снабдување и домашните рафинериски капацитети.
Нафтените компании растат додека потрошувачите плаќаат повеќе
Другата страна на кризата се гледа на европските берзи. Според анализата на „Еуроњуз“, акциите на големите европски нафтени и гасни компании во 2026 година бележат силен раст.
„Репсол“ е на врвот со раст од 87,19% од почетокот на годината. По него следуваат „Несте“ со околу 76%, „Еквинор“ со близу 68%, „Вар Енерги“ со повеќе од 56% и „Орлен“ со околу 55,6%. Кај „Репсол“ ефектот се гледа и во финансиските резултати. Прилагодената нето-добивка во првата половина од 2026 година достигнала 2,71 милијарди евра, додека индустрискиот сегмент, во кој е вклучено и рафинирањето, остварил 1,68 милијарди евра – значително повеќе од една година претходно.
Берзански раст не значи автоматски ист профит за сите
Сепак, растот на акциите не треба автоматски да се изедначува со директен профит од поскапувањето на горивата. Енергетските компании имаат различна структура. Некои најмногу заработуваат од производство на сурова нафта и природен гас, други од рафинирање, трети од трговија, транспорт или петрохемиски производи. Во сегашната криза особено поволна позиција имаат компаниите што располагаат со значителни рафинериски капацитети, бидејќи токму маржите на преработените горива нагло се зголемија.
Така се создава економски парадокс: истото нарушување што за потрошувачите значи повисока сметка, за дел од индустријата создава можност за поголема заработка.
Горивото станува социјален и економски проблем
Кога литар дизел се приближува кон три евра на дел од европските пазари, горивото престанува да биде само стока и станува прашање на животниот стандард. Особено погодени се домаќинствата што живеат надвор од големите градови и немаат реална алтернатива на автомобилскиот превоз, малите компании, превозниците, земјоделците и компаниите со високи логистички трошоци.
Неколку европски влади веќе разгледуваат мерки за ублажување на ценовниот удар врз граѓаните, меѓу кои таргетирана финансиска помош и други форми на поддршка.
Но државната интервенција има ограничувања. Намалувањето на акцизите или субвенционирањето на горивата може краткорочно да ја намали цената, но истовремено создава фискален трошок и не го решава основниот проблем со снабдувањето.
Кризата повторно ја открива европската ранливост
Европската горивна криза во 2026. година повторно покажува дека енергетската безбедност не се сведува само на тоа колку сурова нафта има на светскиот пазар. Подеднакво важни се рафинериите, складиштата, танкерските рути, трговските текови и геополитичката стабилност на клучните транспортни теснеци. Доволно е да исчезне релативно мал дел од понудата на дизел за цената на целиот европски пазар да се промени.
Во исто време, растот на акциите на енергетските компании покажува како финансиските пазари реагираат на истата криза сосема поинаку од потрошувачите.
За едните кризата е трошок. За другите – пазарна можност.
А најголемиот ризик за Европа е високата цена на горивата да не остане само проблем на бензинските пумпи, туку преку транспортот, производството и каматните стапки повторно да се претвори во поширок инфлациски притисок.
