Посетата на премиерот Христијан Мицкоски на Соединетите Американски Држави ја отвори можноста за една поширока економска приказна: Македонија да се обиде да ги поврзе енергетиката, транспортната инфраструктура и високата технологија во единствен развоен модел. Во таа визија се вклучуваат хидроенергетските проекти „Чебрен“ и „Галиште“, гасните интерконектори, нови производствени капацитети за електрична енергија, Коридорите 8 и 10, како и потенцијални инвестиции во дата-центри и инфраструктура за вештачка интелигенција.
Амбицијата е голема. Но меѓу политичката најава, инвестицискиот интерес и реализацијата на конкретен проект постои значително растојание.
Чебрен и Галиште повторно во фокусот
За „Чебрен“ се разговара со децении. Проектот повеќепати беше предмет на тендери, инвестициски планови и различни модели на финансирање, но досега не стигна до реализација.
Во разговорите во Вашингтон повторно беше актуализирана можноста за меѓународна финансиска поддршка за „Чебрен“ и „Галиште“.
Според изјавите на Мицкоски, со претставници на Американската корпорација за меѓународно финансиско развивање – ДФЦ биле разгледувани можности за финансирање енергетски и инфраструктурни проекти. Во оваа фаза, сепак, станува збор за разговори и интерес, а не за јавно објавено и одобрено финансирање за изградба на хидроцентралите. Токму тоа разграничување е важно.
За Македонија евентуалната реализација на „Чебрен“ не би значела само дополнителни мегавати домашно производство. Голем акумулациски и реверзибилен хидроенергетски капацитет би можел да има значајна улога во балансирањето на електроенергетскиот систем, особено со растот на производството од сончева и ветерна енергија.
Енергетиката како основа за високата технологија
Новата владина развојна концепција се обидува директно да ги поврзе енергетиката и дигиталната економија. Логиката е следна: поголем капацитет за снабдување со гас, нови електрани, посигурен електроенергетски систем и потоа привлекување големи технолошки инвестиции. Посебно место во таа стратегија добиваат дата-центрите.
Мицкоски најави дека Владата разговара со повеќе компании за можни инвестиции во дата-центри во Македонија. Според неговите изјави, во разговорите се вклучени шест компании, а меѓу јавно споменатите е и американската технолошка компанија „Rumble“. Но и тука треба да се направи разлика меѓу разговор и инвестиција. Засега нема јавно објавени конечни договори со кои се дефинираат вредноста на инвестициите, точните локации, капацитетите, роковите за изградба или бројот на работни места. Зошто дата-центрите стануваат стратешка индустрија?
Развојот на вештачката интелигенција предизвика глобален инвестициски бран во изградбата на дата-центри.
Современите системи за вештачка интелигенција бараат огромна компјутерска моќ. Зад апликациите, моделите и дигиталните услуги стојат илјадници сервери кои мора непрекинато да работат. Поради тоа, дата-центрите стануваат инфраструктура со значење слично на индустриските капацитети. За малите економии тоа отвора можност за привлекување инвестиции со повисока додадена вредност. Но истовремено создава нови барања кон електроенергетскиот систем.
Дата-центарот не е само зграда со компјутери. Потребни се големи количества електрична енергија, исклучително сигурна мрежа, резервно напојување, брзи телекомуникациски врски, системи за ладење, физичка и сајбер-безбедност и стабилна регулаторна средина.
Македонија ќе мора да обезбеди многу повеќе електрична енергија
Токму тука дата-центрите повторно ја враќаат приказната кон енергетиката. Ако Македонија сака да стане регионална локација за големи дата-центри, ќе треба да одговори на едно едноставно, но суштинско прашање:
Од каде ќе доаѓа електричната енергија? Големи дата-центри можат да имаат потрошувачка споредлива со онаа на помали градови или значајни индустриски комплекси.
Затоа потенцијалните инвестиции не можат да се разгледуваат изолирано од домашното производство на електрична енергија, преносната мрежа и увозната зависност. Во таа смисла новите хидроенергетски капацитети, обновливите извори, гасните централи и регионалните енергетски интерконекции стануваат дел од истата економска равенка.
Гасните централи како дел од транзицијата
Владата ја поврзува изградбата на новата гасна инфраструктура и со потенцијални нови гасни електрани. Предноста на таквите централи е што можат релативно брзо да го зголемат или намалат производството, што е важно во систем во кој расте учеството на сончевата и ветерната енергија. Но нивната изградба отвора и други прашања.
Природниот гас останува фосилно гориво, а европската енергетска политика долгорочно оди кон декарбонизација. Затоа секоја голема инвестиција во нови гасни капацитети ќе мора да се оценува и според нејзината економска оправданост, очекуваниот работен век и идните климатски правила.
Ладењето и водата ќе бидат важен дел од дебатата
Едно од најчестите прашања при изградба на дата-центри е потрошувачката на вода. Мицкоски изјави дека потенцијалните дата-центри во Македонија би можеле да користат воздушно, фреонско или друго технолошко решение за ладење кое би ја минимизирало потрошувачката на вода.
Современите дата-центри навистина можат да користат различни технологии. Затоа идната јавна дебата не би требало да се сведува на прашањето дали дата-центрите „трошат вода“ или „не трошат вода“. Клучно ќе биде каков конкретен систем ќе биде инсталиран, колкава ќе биде потрошувачката и какво ќе биде влијанието врз локалните ресурси. Тоа особено ќе биде важно доколку се планираат големи капацитети.
Коридорите, енергетиката и технологијата како три столба
Од Вашингтон беше испратена и поширока економска порака. Според Мицкоски, Македонија треба да го гради идниот раст врз три столба: инфраструктура, енергетика и висока технологија. Таквата поставеност има економска логика.
Коридорите 8 и 10 можат да ја подобрат физичката поврзаност. Енергетските интерконекции можат да ја зголемат сигурноста и регионалната улога на земјата. Дата-центрите и високата технологија, пак, можат да донесат инвестиции со поголема додадена вредност. Но вистинскиот ефект ќе зависи од тоа дали овие три системи ќе се развиваат паралелно.
Дата-центрите без доволно електрична енергија не се одржлив модел. Енергетските капацитети без индустриски и технолошки инвестиции можат да останат неискористена можност. А инфраструктурата без инвестиции и трговски текови сама по себе не создава економски раст.
Европската интеграција и економскиот развој
Во политичките настапи во САД, Мицкоски повтори дека Македонија останува определена за членство во Европската Унија, но истовремено порача дека економијата не треба да чека на динамиката на процесот на проширување. Таквата политика подразбира паралелно движење: продолжување на европската интеграција, но и активно барање инвестиции и стратешки партнерства надвор од непосредната рамка на пристапните преговори. Економски гледано, суштинското прашање нема да биде колку средби биле одржани, туку колку од нив ќе резултираат со конкретни инвестиции.
Големата можност и големиот тест
Македонија има неколку објективни предности. Се наоѓа на пресек на важни балкански транспортни правци, има можности за дополнителен развој на обновливите извори, се поврзува со регионалните енергетски системи и географски е блиску до пазарот на Европската Унија. Но географската положба не е доволна.
За високотехнолошки инвестиции се потребни сигурна електрична енергија, конкурентни цени, квалификувани кадри, стабилен правен систем, брзи административни процедури, телекомуникациска инфраструктура и предвидлив инвестициски амбиент. Токму во тие области ќе се мери успехот на најавената стратегија.
Од политичка најава до договори, мегавати и инвестиции
Во моментов приказната за „Чебрен“, „Галиште“, новите гасни централи и шесте потенцијални инвеститори во дата-центри е пред сè приказна за можности. Следниот чекор мора да биде многу поконкретен. Јавноста треба да добие информации за имињата на инвеститорите, вредноста на проектите, планираните мегавати, потребната електрична енергија, моделите на финансирање, влијанието врз животната средина и роковите за реализација. Дури тогаш ќе може да се процени дали Македонија навистина се движи кон нов економски модел заснован врз енергетика, инфраструктура и висока технологија или станува збор за уште еден циклус на големи инвестициски најави.
Потенцијал постои, но најважниот збор во моментов останува – реализација.
