Средбата во Охрид меѓу министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски и чешкиот вицепремиер и министер за надворешни работи Петр Мацинка донесе порака што оди подалеку од вообичаената дипломатска поддршка. Прага не само што повтори дека сака Македонија што побрзо да стане членка на Европската Унија, туку понуди и помош во барањето решение за спорот со Бугарија.
Флеш:
Најважниот дел од чешката порака е во начинот на кој Мацинка го опиша самиот спор. Според него, по европските одлуки од 2022. година прашањето повеќе не треба да се гледа само како билатерален проблем меѓу Скопје и Софија, туку како тема што е веќе внесена во поширокиот европски процес.
Кога билатералниот спор станува европски проблем
Оваа формулација не е мала дипломатска нијанса. Таа не значи дека Европската Унија донела нова правна одлука со која спорот официјално е прогласен за мултилатерален. Значи нешто друго и политички поважно: од моментот кога прашањата меѓу Македонија и Бугарија влегоа во европските заклучоци и во пристапната рамка, нивните последици престанаа да бидат ограничени само на односите меѓу две соседни држави.
Заклучоците на Советот на ЕУ од јули 2022. година го поставија билатералниот договор со Бугарија во контекст на македонскиот пристапен процес. Оттогаш секое продолжување или блокирање на патот кон членство има и европска институционална димензија.
Токму на оваа линија Паноптикум веќе пишуваше во анализата за македонско-бугарските односи и политичката тежина на билатералните прашања. Спорот денес се допира до преговарачката рамка, уставните измени, добрососедството и кредибилитетот на самата политика на проширување.
Мацинка, практично, јавно го именува она што македонската политика подолго време се обидува да го објасни пред европските партнери: ако една билатерална расправија може да го запре движењето на кандидат кон ЕУ, тогаш нејзините последици повеќе не се само работа на двете престолнини.
Чешка нуди помош, но не и промена на европските правила
Тука доаѓа и границата на чешката поддршка. Мацинка јасно стави до знаење дека Прага не се залага за укинување на едногласноста во Европската Унија и дека решение треба да се бара со консензус меѓу земјите членки.
Тоа е важен детал. Македонија добива партнер кој е подготвен да помогне политички, но не предлага заобиколување на механизмите по кои функционира Унијата. Затоа вистинската тежина на чешката понуда нема да се мери според топлината на изјавите во Охрид, туку според тоа дали Прага ќе успее темата да ја внесе и во разговорите со Софија и со другите европски партнери.
Мацинка најави дека чешкиот премиер Андреј Бабиш планира посета на Софија во следните недели и посочи дека македонско-бугарското прашање би можело да се најде меѓу темите на разговор. Тоа не е гаранција за пресврт, но претставува конкретен дипломатски канал што вреди да се следи.
Муцунски бара предвидлив процес, Прага ја повторува поддршката
Муцунски во Охрид повтори дека европската интеграција останува стратешка определба на Македонија и ја истакна принципиелната и континуирана поддршка што земјата ја добива од Чешката Република, Тој посочи и на можностите за продлабочување на политичките и економските врски меѓу двете земји.
Европската комисија наведува дека првата меѓувладина конференција за пристапните преговори со Македонија се одржа во јули 2022. година, додека скринингот беше завршен во декември 2023. година. Деталите за досегашниот тек на процесот се достапни на официјалната страница на Европската комисија за Македонија.
Но формалното отворање на процесот не значеше и непречено движење кон следната фаза. Токму затоа чешката поддршка доаѓа во чувствителен момент – во период кога Македонија повторно бара европскиот пат да биде предвидлив, заснован на исполнети критериуми и заштитен од постојано создавање нови политички пречки.
Паноптикум неодамна пишуваше и за иницијативата на осум европски земји за поправеден и попредвидлив процес на проширување, меѓу кои е и Чешка. Во таа дебата повторно се отвора суштинското прашање: може ли ЕУ да бара строги и мерливи реформи од кандидатите, а истовремено да дозволува процесот да се претвора во простор за нови политички условувања?
Уставните измени остануваат јазолот што Прага не може сама да го одврзе
Чешката позиција не ја менува европската рамка и не го отстранува условот што стои пред Македонија. Советот на ЕУ и натаму го поврзува следниот чекор со исполнувањето на преземените обврски, меѓу кои се и уставните измени.
Токму тука е и политичкиот судир што со години ја држи земјата во место. Во анализата „Македонија пред европскиот услов: уставни измени, идентитет и гаранции од ЕУ“, Паноптикум веќе го отвори прашањето дали исполнувањето на еден услов може да биде доволно без уверување дека потоа нема да следуваат нови билатерални барања.
Чешката понуда не го решава тој јазол. Таа, сепак, внесува нов елемент: членка на ЕУ јавно признава дека проблемот има поширока европска димензија и покажува подготвеност да помогне во барањето политички излез.
Од дипломатија кон инвестиции и конкретни интереси
Средбата Муцунски-Мацинка не остана само на европската агенда. Двајцата министри разговарале и за трговија, инвестиции, транспорт, инфраструктура, енергетика, туризам, земјоделство и технологија.
Муцунски посочи дека постои значителен потенцијал за поголема трговска размена, нови инвестиции и конкретни партнерства. Тоа е дел од посетата што лесно може да остане во сенка на спорот со Бугарија, а всушност покажува поширока амбиција: македонско-чешките односи да не се сведуваат на декларативна поддршка за членството во ЕУ, туку да создадат економски интерес што ќе го прави партнерството подолгорочно и посодржајно.
Таквата логика се вклопува и во пошироката европска дебата за постепено приближување на Западен Балкан кон европскиот единствен пазар уште пред формалното членство.
Првиот тест ќе биде дали поддршката ќе стигне до Софија
Посетата на Мацинка не ја менува преговарачката рамка и не ја отстранува пречката пред Македонија. Не треба ни да се претставува како дипломатски пресврт. Но отвора нешто што за македонската позиција е важно: уште една земја членка на ЕУ јавно вели дека спорот има европска димензија, дека Македонија треба побрзо да напредува кон членството и дека е подготвена да помогне во барањето решение.
Прашањето сега е дали оваа поддршка ќе остане во дипломатските сали во Охрид или ќе продолжи во Софија, Прага и Брисел. Ако чешката понуда добие конкретна политичка содржина, средбата Муцунски-Мацинка може да се покаже како нешто повеќе од уште една пријателска посета.
За Македонија, по години во кои европскиот пат премногу често се мереше со нови услови наместо со веќе поминати реформи, токму тоа е тестот што вреди да се следи.
