Македонија и натаму има една од пониските номинални цени на електричната енергија за домаќинствата во Европа. Во првата половина од 2026. година просечната цена изнесувала околу 11,7 евроценти за киловат-час, со вклучени даноци и давачки. Тоа е далеку под просекот на Европската Унија, кој се движи околу 28 евроценти.
Ако споредбата заврши тука, заклучокот би бил едноставен: струјата во Македонија е евтина. Само што сметката не се плаќа со европски просек, туку со домашен доход. Токму затоа податоците на Евростат за првата половина од 2026 година добиваат поинакво значење кога цените ќе се приспособат според стандардот на куповната моќ.
Во евра сме зад Србија и Албанија
Во номиналната регионална споредба Србија е на околу 12 евроценти за киловат-час, Албанија на 11,9, а Македонија на 11,7. Следуваат Црна Гора со околу 10,4, Босна и Херцеговина со 10 и Косово со околу 8,7 евроценти за киловат-час.
Тоа ја става Македонија во горниот дел од регионалната листа, но сепак далеку под цените што ги плаќаат домаќинствата во најголем дел од ЕУ. Ирска, Германија и Белгија, на пример, имаат повеќекратно повисоки номинални цени.
Ваквата споредба сепак кажува само колку чини киловат-часот кога сите цени ќе се претворат во евра. Таа не кажува колку тој киловат-час реално „тежи“ во економијата на едно македонско домаќинство.
Куповната моќ ја превртува регионалната табела
За таа цел Евростат користи стандард на куповна моќ – PPS. Тој не е мерка за тоа колкав процент од платата оди за сметката за струја, туку статистички начин да се неутрализираат разликите во општото ниво на цените меѓу земјите.
Тука Македонија веќе не изгледа толку евтина. Цената достигнува околу 22,4 PPS за 100 киловат-часови. Србија е на околу 19,1, Албанија на 18,1, Црна Гора на 17,9, а Босна и Херцеговина на 17,8 PPS.
Со други зборови, меѓу овие земји Македонија има највисока цена кога електричната енергија ќе се спореди со различното ниво на цени и куповната моќ. Тоа е значително поинаква порака од едноставната констатација дека македонската струја е повеќе од двојно поевтина од европскиот просек.
Токму оваа разлика е важна и во пошироката слика на животниот стандард. Паноптикум неодамна анализираше како растот на платите и приближувањето кон европскиот стандард сè уште се судираат со високите семејни трошоци. Евтин производ во апсолутни евра не мора да биде евтин за оној што го плаќа од понизок доход.
Просечната цена не е исто што и вашата сметка
И тука е потребна уште една важна ограда. Просечната цена од статистиката не е истоветна со тарифата што секое домаќинство ја гледа на својата фактура.
Евростат ја следи цената за определени категории потрошувачи и во неа ги вклучува даноците и давачките. Во Македонија крајниот месечен трошок зависи од количеството потрошена енергија, тарифните блокови и распределбата на потрошувачката меѓу високата и ниската тарифа.
И Државниот завод за статистика објавува полугодишни податоци за просечните цени на електричната енергија за домаќинствата, што овозможува да се следи движењето на домашниот трошок независно од дневните политички и пазарни оценки.
Оваа разлика меѓу пазарна, просечна и крајна цена е особено важна кога се споредуваат вести за берзанската електрична енергија со сметките на граѓаните. Паноптикум веќе пишуваше за екстремните часовни цени на струјата во регионот, при што берзанскиот мегават-час не треба директно да се меша со регулираната цена што ја плаќа домаќинството.
Евтина струја и достапна струја не се исто
Најновата европска статистика затоа дозволува две навидум спротивставени реченици да бидат точни во исто време: струјата во Македонија е евтина во споредба со просекот на ЕУ, а истовремено не е особено евтина кога ќе се земе предвид куповната моќ во регионот.
Тоа не е статистички парадокс. Тоа е разликата меѓу цената и достапноста.
Прашањето за идната цена станува уште поважно ако се земат предвид производството, увозот, новите обновливи извори, мрежата и начините на кои ќе се формира регулираната тарифа. Во анализата за тоа дали Македонија може да стане нето-извозник на електрична енергија суштината е токму во тоа дека повеќе домашно производство не значи автоматски и пониска сметка ако останат други системски трошоци.
Затоа и дебатата за „евтина струја“ има смисла само ако бројката се стави во контекст. Во европска споредба Македонија навистина плаќа малку за киловат-час. Во регионална споредба е меѓу поскапите. А кога во равенката ќе влезе куповната моќ, токму Македонија излегува со најнеповолен однос меѓу споредените земји за кои има достапни податоци.
За домаќинството, на крајот, најважниот показател не е местото на европската табела. Тоа е колкав дел од месечниот приход останува откако ќе се платат струјата, храната, домувањето и другите трошоци што не можат да се одложат.
