Поранешниот командант на Војската на Република Српска Ратко Младиќ вчера беше погребан на Топчидерските гробишта во Белград, со воени почести, присуство на српски министри, претставници од Република Српска и илјадници граѓани. Веќе денеска претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен и претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта остро реагираа на институционалните елементи на церемонијата и присуството на високи функционери, оценувајќи дека тие се спротивни на вредностите врз кои се темели европскиот пат на Србија.
Младиќ почина на 27. август во Хаг, на 84-годишна возраст, додека издржуваше доживотна затворска казна. Правосилната пресуда против него опфаќаше геноцид во Сребреница, злосторства против човештвото и кршење на законите и обичаите на војувањето. Жалбениот совет во 2021. година ги потврди и пресудата и доживотната казна.
Погреб што формално не беше државен, но државата беше видливо присутна
Токму тука започнува спорот околу погребот. Србија формално не го прогласи за државен погреб, а министерот за правда Ненад Вујиќ тврдеше дека семејството било организатор на церемонијата. Во исто време државните институции обезбедија логистичка поддршка, српски војници учествуваа во погребниот чин, беше испукан почесен плотун, а ковчегот го придружуваа воени почести. На церемонијата присуствуваа повеќе членови на Владата на Србија.
Според проценката на организацијата Архив на јавни собири, во погребната поворка учествувале околу 16.000 луѓе. Организацијата наведе дека проценката е добиена со броење лица на видеоснимки направени на фиксна точка по должината на поворката меѓу 11 и 14 часот. Тоа не е официјална државна бројка, но дава пореална претстава за обемот на собирот од општите формулации за „илјадници присутни“.
Меѓу присутните беа и Милорад Додик, претставници од Република Српска, рускиот амбасадор во Србија Александар Боцан-Харченко и Даниило Вучиќ, синот на српскиот претседател. Александар Вучиќ не присуствуваше и изјави дека имал претходно договорена обврска. Подоцна погребот го опиша како израз на силни емоции во јавноста, додека српските власти настојуваа да ја намалат неговата официјална политичка тежина.
Порфириј го водеше опелото, а црковната порака отвори нов спор
Посебно внимание привлече присуството на српскиот патријарх Порфириј, кој лично го предводеше опелото во црквата „Свети Лука“. Според анализата на Religija.mk, Порфириј зборувал за Младиќ како за православен христијанин и војник кој во трагични времиња бил на чело на војската на својот народ. Токму таквото вредносно претставување, повеќе од самиот чин на опелото, го отвори прашањето каде завршува молитвата за покојникот, а каде започнува јавната глорификација на неговото политичко и воено наследство.
Оваа разлика е суштинска. Верскиот обред за починат човек не значи сам по себе одобрување на неговите дела. Проблемот што го отвори погребот на Младиќ е поширок: на една иста јавна сцена се најдоа црковен авторитет, воени почести, државни функционери и масовно присуство околу човек чија вина за некои од најтешките злосторства во војната во Босна и Херцеговина е правосилно утврдена од меѓународен суд.
ЕУ: Србија повторно е ставена пред прашањето на европските вредности
Реакцијата од Брисел беше невообичаено директна. Фон дер Лајен и Кошта ги оценија снимките од Белград како шокантни и посочија дека присуството на високи српски функционери и елементите на официјална поддршка покажуваат неспособност да се соочи со едно од најмрачните поглавја од поновата европска историја. Според нив, таквиот однос е во судир со вредностите што треба да го определуваат патот на Србија кон Европската Унија.
Пред самиот погреб еврокомесарката за проширување Марта Кос веќе ја откажа планираната посета на Белград, објаснувајќи дека глорификацијата на осудени воени злосторници е неспоива со европските принципи на помирување и почит кон жртвите. Во тој контекст, Дојче веле оценува дека погребот во Брисел е прочитан како директен политички предизвик за европскиот курс на Србија.
Балканот повторно зборува со два различни јазика за истото минато
Погребот не произведе само спор меѓу Белград и Брисел. Во Босна и Херцеговина повторно јасно се појавија спротивставените толкувања на војната. Во дел од Република Српска Младиќ и натаму се претставува како воен командант и заштитник на српскиот народ, додека за семејствата на жртвите во Сребреница и Сараево неговото име останува поврзано со геноцидот, теророт врз цивилите и воените злосторства за кои е осуден. Босанските власти реагираа и дипломатски, со намалување на персоналот во амбасадата во Белград.
Од Хрватска исто така стигнаа предупредувања дека величењето на Младиќ дополнително му штети на европскиот пат на Србија и на регионалното помирување. Различните реакции од Белград, Бања Лука, Сараево, Загреб и Брисел покажуваат дека спорот одамна не е само за личноста на еден поранешен генерал. Станува збор за тоа дали правосилно утврдените злосторства ќе бидат основа за заедничко историско помнење или повторно ќе бидат прекриени со национални митови.
Пресудата не е прашање на политичко толкување
Токму поради тие спротивставени наративи една граница мора да остане јасна. Оценките за политичката улога на Младиќ, за распадот на Југославија или за воените интереси на различните страни можат да бидат предмет на историска и политичка расправа. Правосилната судска пресуда не е. За едни Младиќ останува симбол на одбрана, за други име неразделно од Сребреница и Сараево. Сепак, Меѓународниот суд неговата кривична одговорност ја утврди со правосилна пресуда.
Затоа погребот во Белград стана многу повеќе од последно испраќање на еден човек. Воените почести, масовната поворка, присуството на политичкиот и црковниот врв и реакцијата од ЕУ покажаа дека три децении по Сребреница и Дејтон битката околу толкувањето на војните од 1990-тите сè уште е дел од актуелната политика. Балканот има судски пресуди за минатото. Она што сè уште го нема е заеднички јазик со кој ќе зборува за нив.
