Најавеното пренесување во Софија на останките пронајдени во базиликата „Свети Ахил“ повторно го отвори вековното прашање за цар Самоил. Но зад свечените церемонии останува суштинската научна дилема: дали навистина постои конечен доказ дека коските се негови? Истовремено, археологијата повторно се вкрстува со современата дипломатија и со различните национални толкувања на средновековното минато.
Од археолошко откритие до дипломатски настан
Останките што денеска повторно ја вознемируваат балканската историска сцена биле пронајдени во 1965 година во базиликата „Свети Ахил“ на истоимениот остров во Малото Преспанско Езеро, на територијата на денешна Грција.
Археолошките истражувања ги предводел грчкиот професор Николаос Муцопулос. Во базиликата биле откриени четири саркофази со човечки останки. Врз основа на археолошкиот контекст, историските извори и одредени антрополошки карактеристики, еден од скелетите бил поврзан со цар Самоил.
Но токму зборот „поврзан“ е суштински.
Не постои натпис во саркофагот што недвосмислено го идентификува погребаниот човек како Самоил, ниту пак досега е објавена генетска анализа што би овозможила неспорна идентификација преку споредлив генетски материјал.
Затоа дел од историчарите предупредуваат дека идентификацијата останува научна хипотеза со одреден степен на веројатност, а не апсолутно утврден факт.
Македонија: „Нема конечен научен доказ“
Новата одлука на Атина и Софија предизвика остри реакции кај дел од македонските историчари.
Историчарот Стојко Стојков оцени дека нема научно потврден доказ дека коските што треба да бидат пренесени во Бугарија навистина му припаѓаат на цар Самоил. Тој предупреди дека евентуално идно откривање на друг гроб или нови докази би можело дополнително да ја проблематизира сегашната идентификација. И историчарката Виолета Ачковска го критикуваше политичкото и симболичкото значење што му се дава на пренесувањето. Нејзината реакција е дел од пошироката македонска загриженост дека археолошкото прашање се претвора во средство за современо национално толкување на историјата.
Македонската Влада, пак, реагираше повоздржано. Не го оспори правото на Грција и Бугарија да склучуваат билатерални договори, но порача дека Македонија ќе ги штити сопствениот идентитет, јазик и историско наследство.
Токму тука спорот излегува од лабораторијата и археолошкото наоѓалиште и влегува во политиката.
Што всушност договорија Грција и Бугарија?
Според објавените информации, министрите за култура на Грција и Бугарија потпишаа меморандум за заемно предавање предмети со историска вредност.
Бугарија треба да ѝ врати на Грција 48 црковни реликвии и други предмети, поврзани со манастирите „Пресвета Богородица Икосифиниса“ и „Свети Јован Крстител“ во областа на Серес, како и со Митрополијата Серес и Нигрита. Според грчката страна, предметите биле однесени во Бугарија во 1917 година, за време на Првата светска војна.
За возврат, Грција треба да ѝ ги предаде на Бугарија останките од еден од саркофазите во „Свети Ахил“, кои во грчката документација се идентификувани како останки на цар Самоил, како и друг антрополошки материјал од вкупно четирите саркофази.
Свеченото пренесување во Софија е најавено за 3. октомври 2026. година, а според објавените информации останките треба да бидат положени во посебен саркофаг во црквата „Света Софија“.
Шест децении дипломатија околу еден средновековен владетел
Од бугарска страна, пренесувањето се претставува како завршница на долгогодишни дипломатски напори. Поранешниот бугарски претседател Росен Плевнелиев изјави дека лично учествувал во повеќегодишни разговори со грчки политички и црковни претставници за пренесувањето на останките. Според неговите зборови, во процесот биле вклучени грчки премиери, црковни достоинственици и бугарското Министерство за надворешни работи. Токму ова покажува дека зад археолошкиот наод одамна постои и дипломатска приказна.
Прашањето повеќе не е само каде почива човекот кој се идентификува како Самоил. Прашањето е и како современите држави го читаат неговото наследство.
Кој бил Самоил – и зошто е толку важен?
Цар Самоил владеел кон крајот на X и почетокот на XI век, во период на драматична борба со Византиската империја. Неговиот политички и воен центар бил на просторот на денешна Македонија и поширокиот југозападен Балкан, а Охрид станал еден од најзначајните центри на неговата држава.
Во современата бугарска историографија Самоил традиционално се третира како бугарски цар и продолжувач на средновековното Бугарско царство. Во македонската историографска традиција, особено во текот на XX век, Самоиловата држава често се разгледува преку нејзиниот политички и културен центар на македонскиот простор и како значаен дел од средновековната историја на Македонија.
Современата медиевистика, пак, постојано предупредува дека националните категории на XIX, XX и XXI век не можат механички да се пресликуваат врз општествата од X и XI век.
Тоа е и една од причините што Самоил останува толку чувствителна фигура: различни национални историски наративи се среќаваат врз еден ист средновековен простор.
„Заедничката историја“ и новата дилема
Прашањето има дополнителна тежина поради работата на Заедничката мултидисциплинарна експертска комисија меѓу Македонија и Бугарија.
Комисијата претходно постигна препораки за заедничко чествување на неколку средновековни личности, меѓу кои и цар Самоил. Во политичките документи што го следеа македонско-бугарскиот дијалог во изминатите години се користи и концептот на „заедничка историја“, иако самото значење и начинот на кој треба да се толкува таа формулација остануваат предмет на различни читања во Скопје и Софија.
Оттука произлегува и едно од главните прашања што повторно се отвора:
Може ли ист историски владетел истовремено да биде предмет на заедничко чествување, а во јавниот простор да биде претставуван како исклучива историска сопственост на една современа нација?
Тоа е прашање на кое историографијата и политиката очигледно сè уште немаат ист одговор.
Кога археологијата станува национален симбол
Посмртните останки имаат особена симболичка моќ.
Камен споменик може да биде различно толкуван. Ракопис може да се чита во различен историски контекст. Но човечките останки создаваат впечаток на непосредна врска со минатото.
Токму затоа нивното политичко значење може да стане многу поголемо од нивната реална научна вредност.
Ако идентитетот на останките не е конечен научно утврден, тогаш церемонијата неизбежно носи една необична противречност: политичкиот симбол станува посигурен од археолошкиот факт. Тоа не е специфично само за Балканот. Во Европа и светот постојат бројни случаи во кои владетели, војсководци, светители или национални херои станувале предмет на борба за наследство, реликвии и историска припадност.
Но Балканот, со својата преклопена историја и со националните држави создадени многу векови по средновековните империи, е особено чувствителен простор за такви спорови.
Науката бара доказ, политиката бара симбол
Во научна смисла прашањето би требало да биде релативно едноставно:
Што може да се докаже? Каква е староста на останките? Какви антрополошки карактеристики покажуваат? Дали постои траума што би можела да се поврзе со историските податоци? Дали постои можност за генетско истражување? Дали има споредлив материјал што би овозможил посигурна идентификација?
Политиката функционира поинаку. Нејзе често не ѝ е неопходна целосна научна сигурност. Доволен е силен симбол околу кој може да се создаде јавен наратив.
Во тоа се наоѓа центарот на актуелниот спор. Не станува збор само за четири саркофази пронајдени на остров во Преспа. Станува збор за тоа кој има право да го именува минатото.
Самоил и Македонија – наследство што не исчезнува со преместување на коските
Без оглед каде физички ќе бидат сместени останките, историската географија не може да се премести. Преспа, Охрид и поширокиот простор на денешна Македонија биле меѓу клучните политички, духовни и воени центри на Самоиловата држава. Тој факт не се менува со современа дипломатска церемонија.
Исто така, фактот дека Бугарија го смета Самоил за дел од својата средновековна државна традиција не исчезнува поради современите македонски историски интерпретации. Историската зрелост почнува токму таму каде што повеќе различни факти можат да постојат истовремено без минатото да се сведува на сопственички лист.
Нов фронт во старата балканска битка
На 3. октомври останките што се поврзуваат со цар Самоил треба да ја напуштат Грција и да пристигнат во Софија. За Бугарија тоа ќе биде свечен национален настан. За Грција – дел од договор за враќање културни и црковни предмети. За дел од македонската историска јавност – уште еден повод за предупредување дека македонското средновековно наследство се толкува без учество на Македонија.
Но над сите овие политички читања останува едно прашање кое е едноставно и научно:
Чии се навистина коските?
Додека на тоа прашање нема конечен доказ, церемониите можат да создаваат симболи, државите можат да потпишуваат договори, а историчарите да водат полемики.
Неизвесноста останува. Во таа празнина меѓу доказот и симболот цар Самоил, повеќе од еден милениум по својата смрт, повторно се наоѓа во средиштето на една балканска битка – овојпат не со мечеви и армии, туку со археологија, дипломатија и толкувања на историјата.
