Бугарија ќе го избира новиот претседател во втор круг на 1. ноември, откако Илијана Јотова и Андреј Ѓуров излегоа како двајцата најуспешни кандидати на изборите што се одржаа вчера. При обработени 98,99% од записниците, двојката Илијана Јотова – Кирил Валчев освои околу 34,7% од гласовите, додека Андреј Ѓуров и Георги Кандев добија околу 32%. Разликата меѓу двата водечки тима е нешто повеќе од 41.000 гласа, што го претвора вториот круг во отворена политичка пресметка.
За Македонија поважното прашање не е само кој ќе победи во Софија, туку дали новиот претседател ќе внесе промена во начинот на кој Бугарија го води спорот со Скопје.
Јотова прва, Ѓуров непосредно зад неа
Според податоците објавени по пребројувањето на речиси сите записници, Јотова и Валчев освоија 524.913 гласа, а Ѓуров и Кандев 483.846. На третото место се Костадин Костадинов и Петар Волгин со околу 12,6% од гласовите, додека повеќе од 66.000 избирачи ја означиле опцијата „Не поддржувам никого“.
Официјалните податоци за изборите ги објавува Централната изборна комисија на Бугарија, а конечниот исход од првиот круг веќе јасно покажува дека ниту еден кандидат не ја обезбеди потребната поддршка за победа во првиот круг.
Изборите ги одбележа и исклучително слаб одзив на гласачите. Меѓународните извештаи укажуваат дека излезноста била на историски ниско ниво, што на претседателската трка ѝ дава уште една политичка димензија – недовербата на значителен дел од бугарското избирачко тело кон политичкиот систем и неговите институции.
Двајца кандидати со различен профил
Илијана Јотова во изборите влезе од позиција на актуелен шеф на државата, откако претходно ја извршуваше функцијата потпретседател. Нејзиниот политички профил е добро познат и во Македонија. Во изминатите години таа повеќепати јавно ги застапуваше бугарските позиции за историските и идентитетските прашања, правата на граѓаните со бугарска самосвест и условите што Софија ги поврзува со македонскиот пат кон Европската Унија.
Ѓуров доаѓа од поинаква политичка средина и во бугарската политика е препознатлив како дел од реформскиот и проевропскиот блок. Неговиот однос кон војната во Украина и европската безбедносна политика е појасно усогласен со западните партнери на Бугарија. Reuters во извештајот за изборите токму оваа разлика ја издвојува како една од важните линии што ги разделуваат двајцата кандидати.
Тоа не значи дека постои подеднакво голема разлика кога станува збор за Македонија.
За Македонија уставните измени остануваат заедничка точка
Во македонската јавност вториот круг неизбежно го отвора прашањето дали изборот на Ѓуров би можел да донесе помек пристап од Софија. Досегашните негови јавни позиции не даваат основа за очекување дека Бугарија би се откажала од условот за внесување на Бугарите во македонскиот Устав или дека би побарала ревизија на европската преговарачка рамка. Ѓуров ја поддржува европската перспектива на Македонија, но истовремено смета дека земјата треба да ги исполни условите содржани во постојната европска рамка, вклучително и уставните измени.
Оттука, разликата меѓу Јотова и Ѓуров за Скопје може повеќе да се бара во политичкиот јазик, дипломатскиот стил и тежиштето на јавната комуникација, отколку во самиот формален услов за продолжување на пристапниот процес.
Тоа е важно и во контекст на досегашната позиција на Софија. Како што веќе пишуваше Panoptikum за последните македонско-бугарски разговори, бугарската страна останува на ставот дека обврските поврзани со европската рамка од 2022. година не се предмет на повторно преговарање.
Претседателот е важен, но не ја определува сам бугарската политика
Бугарскиот претседател нема самостојно овластување да ја промени позицијата на државата кон Македонија. Надворешната политика ја обликуваат и Владата, Народното собрание и поширокиот институционален консензус, а европската преговарачка рамка не зависи од одлуката на еден носител на функција.
Претседателската функција сепак не е без политичка тежина. Шефот на државата може да влијае врз јавната агенда, дипломатската реторика и политичката атмосфера, а во периоди на владина нестабилност бугарскиот претседател добива и дополнителна институционална важност.
Токму затоа за Скопје може да биде значајно дали следниот претседател ќе го поставува македонско-бугарскиот однос првенствено во рамките на европските обврски или повторно ќе ги враќа во центарот историските и идентитетските спорови.
Во последните недели Македонија се обидува да отвори простор за поголема улога на Брисел во разговорите со Софија. Panoptikum веќе анализираше дека ЕУ се вклучува подлабоко во македонско-бугарскиот јазол, иако европската позиција за уставните измени засега останува непроменета.
Вториот круг може да го смени тонот, не нужно политиката
На 1. ноември бугарските гласачи ќе избираат меѓу двајца кандидати со различни политички профили и различен однос кон дел од големите европски и безбедносни прашања. Победата на Јотова би значела продолжување на политички курс што во Скопје веќе добро го познаваат. Победата на Ѓуров би можела да донесе поинаков стил на комуникација и поголем акцент врз европските институции и правила. Засега нема доволно факти за да се тврди дека исходот од вториот круг сам по себе ќе ја смени бугарската политика кон Македонија. Условот за уставните измени останува точка околу која двајцата кандидати суштински не се разминуваат.
Затоа изборот во Софија за Македонија е важен, но не затоа што на 1. ноември автоматски ќе исчезне или ќе се зацврсти блокадата. Поважно ќе биде дали новиот бугарски претседател ќе помогне македонско-бугарскиот однос да се врати во рамката на европски правила и предвидливи обврски – или ќе продолжи да биде простор во кој политичката реторика постојано создава нови причини за недоверба.
