Кога еден град во три последователни дена може да премине од пијано во антички театар, преку канон и староградска песна во чаршија, до биг-бенд што го чита македонскиот фолклор низ современ џез, тогаш програмата престанува да биде обичен календар на настани. Викендов, од 14. до 16 август, во Битола токму така ја отвора музичката слика на градот – со Симон Трпчески во Хераклеја, првите „Битолски чалгиски денови“ и концертот „Македонски сновиденија“ на Националниот џез оркестар.
Флеш:
Три настани на БИТФЕСТ кои не припаѓаат на ист жанр, но имаат заедничка точка: секој на свој начин ја враќа музиката во конкретен простор и во конкретна културна меморија. Хераклеја, Старата чаршија и платото пред Офицерскиот дом не се случајна сценографија. Токму просторот му дава дополнителна смисла на она што се слуша.
Трпчески во Хераклеја – светска сцена во домашен простор
На 14. август Симон Трпчески одржа концерт во античкиот театар во Хераклеја. Настапот беше еден од најсилните пунктови во августовската програма на Битола и продолжение на идејата што Паноптикум ја отвори уште со почетокот на „БитФест 2026“ – дека градот има најмногу смисла како културна сцена кога ги активира сопствените места, наместо само да ги користи како декоративна позадина.
Кај Трпчески таа врска е особено силна. Светски афирмиран пијанист, навикнат на големи концертни сали и оркестри, во Битола настапи во простор што носи повеќе од два милениума историја. Фактот дека концертот се случува во Хераклеја создава необичен пресек: класичната музика, која често ја замислуваме како уметност на затворена сала, излегува под отворено небо и се среќава со археолошката меморија на градот. За самиот концерт и неговото место во поширокиот културен викенд известија и медиумите што ја следат програмата во Битола.
Чалгијата се враќа во чаршијата
Само неколку часа подоцна, музичката географија на градот се преместува од античкиот театар кон Старата битолска чаршија. Таму на 14. и 15. август се одржа првото издание на „Битолски чалгиски денови“, фестивал создаден во рамките на Битолското културно лето „БИТ ФЕСТ“ и во организација на Културно-информативниот центар – Битола. Во првичниот концепт на КИЦ Битола фестивалот е поставен пошироко – како обид да се оживее врската меѓу чалгијата, боемската традиција и самиот градски простор.
Тоа е важна разлика. Чалгијата лесно може да заврши како фолклорна декорација, како нешто што се покажува на сцена затоа што „така било некогаш“. Во Битола нејзината вистинска логика е поинаква. Таа е градска музика, музика на чаршијата, дуќанот, кафеаната, семејната веселба и боемската вечер. Паноптикум веќе пишуваше за чалгиите како музика на градот што знаеше да слуша – за традиција во која канонот, утот, виолината, кларинетот и ударните инструменти создаваат звучна заедница, а не музејски експонат.
На првата фестивалска вечер во Старата чаршија настапија Чапче и Тајфата, Филип Шурбевски и „Езгија квартет“, „Мерак чалгии“, Димитар Андоновски и Бојан Стојков. Вчера повторно Чапче и Тајфата, како и „Љубојна“ и Битолскиот чалгиски оркестар.
Фестивалот има и едукативна линија. Во Офицерскиот дом се одржа семинарот „Канон – Чалгиска музика“, под менторство на Филип Михајловски, замислен како вовед во традицијата, структурата и спецификите на овој музички јазик. Таа содржина можеби нема спектакуларност на вечерен концерт, но токму тука се гледа дали еден фестивал има амбиција да трае: музиката не се чува само со настап, туку и со знаење што може да се пренесе.
Планираното пајтонско дефиле, со кое требаше дополнително да се реконструира староградскиот амбиент, беше одложено поради временските услови и префрлено за 15. август во 18 часот. Во замислениот концепт се вклучени седум пајтони со музичари и околу сто учесници во староградски носии – визуелен потсетник дека Битола сака својата културна меморија да ја извади на улица, а не да ја остави затворена во архивите.
Од чалгијата кон „Македонски сновиденија“
Денеска музичкиот регистар повторно се менува. Националниот џез оркестар ќе настапи на платото пред Офицерскиот дом со програмата „Македонски сновиденија“, под диригентство на Владимир Николов. Проектот ја зема македонската музичка традиција како материјал за нови аранжмани и оригинални композиции, а фолклорните мотиви ги внесува во јазикот на современиот џез. На официјалната страница на Националниот џез оркестар концертот е најавен за вечер пред Офицерскиот дом.
„Македонски сновиденија“ веќе има и европска биографија. Оркестарот ја изведувал програмата во Будимпешта, Прага и Виена во 2025. година, а во мај 2026. и во Брисел. Таа патека е интересна токму во контекстот на битолскиот викенд: истата музичка материја што некогаш се движела низ градските чаршии и семејните средини денес може да биде преработена за современ биг-бенд и да патува низ европски концертни сцени.
За развојот на овој ансамбл Паноптикум веќе пишуваше во текстот „Џезот како слобода што конечно добива свој дом“. Токму концертот во Битола покажува зошто тој процес е важен: институционалниот џез има смисла кога не се затвора во институцијата, туку излегува пред публика и комуницира со домашниот музички материјал.
Битола како музички град, а не како разгледница
Најинтересното во овој викенд не е бројот на концерти. Вредноста е во тоа што градот се слуша себеси во различни времиња и различни музички јазици. Трпчески ја внесува светската класична сцена во Хераклеја. Чалгијата се враќа во Старата чаршија, таму каде што нејзиниот звук има историска и човечка логика. Националниот џез оркестар, пак, ја зема традицијата и ја носи во друга насока – кон аранжман, импровизација и современ звук.
Токму тука „БитФест“ има можност да биде повеќе од летна програма. Битола има доволно културна густина за да не мора да измислува идентитет за туристичка сезона. Треба само внимателно да ги поврзе местата, музичарите, традицијата и публиката. Викендот од Хераклеја до чаршијата и Офицерскиот дом покажува како може да изгледа тоа кога градот не ја изложува културата како украс, туку ѝ дозволува повторно да стане дел од неговиот секојдневен ритам.
