Белата пена што денеска се движеше по Лепенец и се влеваше во Вардар не е само необична глетка што накусо ги преплави социјалните мрежи. Таа е видливо предупредување дека во водниот систем на Скопје стигнала непозната материја чие потекло, состав и можни последици допрва треба да бидат утврдени.

Додека инспекциските служби земаат примероци и го бараат изворот, јавноста нема потреба од пребрзи заклучоци. Потребни се точни лабораториски резултати, јасна институционална постапка и одговор на најважното прашање: кој повторно ја третира реката како канал во кој може да исчезне сè што не сакаме да го гледаме?

Белата трага што од Лепенец влезе во Вардар

Фотографиите и видеоснимките објавени од граѓани покажаа густа бела пена по течението на Лепенец, особено во близина на неговото влевање во Вардар. Пенливата материја била доволно забележлива за брзо да предизвика реакции на социјалните мрежи и да ги изведе инспекциските служби на терен.

На местото излегле инспекторите на Град Скопје и на Министерството за животна средина. Екипи на ЈП „Водовод и канализација“ земале примероци од реката за испитување, а за следење на течението и лоцирање на можниот извор бил употребен и дрон.

Во првичните информации немаше лабораториски потврден податок за составот на материјата, ниту за местото од кое била испуштена. Поради тоа, пената не смее однапред да се прогласува ниту за безопасна појава ниту за конкретна токсична супстанција. Таквите заклучоци мора да произлезат од стручна анализа, а не од изгледот на водата или од политички изјави.

Она што е веќе неспорно е дека видлива промена на реката, предизвикана од непозната материја, бара итна реакција. Уште поважно, бара јавна разрешница што нема да заврши само со реченицата дека надлежните служби „постапуваат“.

Институциите излегоа на терен – резултатите допрва се мерат

Градоначалникот на Скопје, Орце Ѓорѓиевски, соопшти дека градските инспекциски служби реагирале по добиената пријава, дека било воспоставено координирање со ресорното министерство и дека одговорниот, доколку биде пронајден, ќе биде санкциониран.

Тоа е неопходен почеток. Сепак, вистинската мера на институционалната реакција нема да биде бројот на службени лица покрај реката, ниту фотографиите од теренот. Ќе биде важно дали ќе се утврди составот на испуштената материја, дали ќе се пронајде изворот, дали ќе се процени можната штета и дали постапката ќе заврши со конкретна мерка.

Македонската јавност добро го познава ритуалот што следува по вакви инциденти. Граѓаните забележуваат загадување, медиумите објавуваат фотографии, инспекторите излегуваат на терен, се земаат мостри и се најавува истрага. Неколку дена подоцна вниманието се префрла на друга тема, додека конечниот наод, сторителот и евентуалната казна добиваат многу помала видливост.

Токму затоа случајот со Лепенец не смее да заврши со неодредено соопштение дека анализите се во тек. Јавноста треба да дознае која институција ги испитува примероците, кога се очекуваат резултатите, дали е пронајден испустот и какви мерки се преземаат за слична појава да не се повтори.

Она што влегува во притоката не останува таму

Лепенец не е изолиран водотек. Реката минува низ урбан, индустриски и сообраќаен простор, а потоа се влева во Вардар. Сè што ќе биде испуштено во нејзините води го продолжува патот низ градот и низ поширокиот речен систем.

Токму тоа ја прави појавата поголема од локален еколошки инцидент. Вардар е реката што ги поврзува македонските предели, но истовремено ги собира и последиците од урбаната негрижа, непрочистените води, индустриските испусти и слабата контрола. Загадувањето што почнува во една притока не ги почитува административните граници и не исчезнува таму каде што е испуштено.

Проблемот станува уште посериозен кога ќе се стави во поширокиот контекст на управувањето со водите. Паноптикум веќе пишуваше дека Македонија прочистува само 20,6 проценти од испуштените отпадни води. Таа бројка не е само статистика за инфраструктурата. Таа покажува колку голем дел од товарот што го создаваат населбите, индустријата и јавните системи завршува во природата без соодветен третман.

За пошироко разбирање на вредноста и ранливоста на речните сливови, важен е и текстот за водните ресурси на Македонија. Водата најчесто ја забележуваме кога ќе ја снема, кога ќе добие необична боја или кога лабораторијата ќе предупреди дека не е безбедна. Дотогаш ја прифаќаме како тивка и неограничена даденост.

Дронот може да ја пронајде трагата, доказите мора да ја утврдат вината

Употребата на дрон може да помогне во следењето на течението, прегледот на тешко достапните места и откривањето на можниот испуст. Сепак, снимката од воздух не е крај на истрагата. Потребни се правилно земени примероци, навремени лабораториски анализи, проверка на испустите и документација што ќе може да се употреби во инспекциска, прекршочна или кривична постапка.

Надлежните треба да утврдат и дали појавата претставувала ризик за речниот жив свет, за животните, за земјоделските површини покрај течението или за луѓето што можеле да дојдат во контакт со водата. Без тие одговори, информацијата дека „се земени примероци“ останува само опис на постапката, а не доказ дека системот ја завршил својата работа.

Снимките од Лепенец веќе ја направија појавата јавна. Вториот дел мора да го напишат институциите – со лабораториски наод, утврден извор, конкретна мерка и име на одговорниот, доколку постојат докази за сторено прекршување.

Пената ќе исчезне, прашањата не смеат

Белата трага со текот на водата ќе се разреди и ќе исчезне од видикот. Тоа не значи дека исчезнал и проблемот. Случајот ќе биде завршен дури кога јавноста ќе знае што било испуштено, од каде дошло, дали предизвикало штета и кој ќе одговара.

Секоја друга разврска би ја повторила старата и опасна порака дека загадувањето е важно само додека се гледа. Реките не смеат да бидат доказ што тече пред нашите очи, додека одговорноста останува заглавена меѓу институциите.