Уредничка теза: Дрогата меѓу учениците не е само полициска тема, ниту инцидент што може да се затвори зад училишна врата. Тоа е тест за цел систем – дали училиштето има луѓе, доверба и механизми да го препознае ризикот пред да стане трагедија.

Кога дрогата ќе се спомне во контекст на училиште, јавноста обично бара брз виновник. Родителите гледаат кон училиштата, училиштата кон институциите, институциите кон општините, општините кон министерствата. И додека одговорноста патува од една канцеларија до друга ученикот останува таму каде што најмалку смее да биде оставен – сам, изложен и без доверлив возрасен човек пред кого може да проговори.

Истражувањата ја отвораат токму таа болна точка: средните училишта во Полог се соочуваат со проблем што не може да се реши со повремени предавања, формални извештаи и меѓусебно префрлање вина. Во Тетово и Гостивар се посочува недостиг од психолози, социолози, педагози, дефектолози и друг стручен кадар – токму оние луѓе што треба да бидат првата линија на препознавање, превенција и поддршка.

Училиште без стручна служба е училиште со празно место во срцето

Во една нормална образовна средина психологот, педагогот, социологот или социјалниот работник не се административен украс. Тие не постојат само за документи, записници и разговори „кога ќе има проблем“. Нивната вистинска улога е да видат промена во однесување, тивко повлекување, агресија, страв, ризична дружина, семејна криза, анксиозност, зависност што почнува да го менува детето пред очите на сите.

Според објавените податоци, Општина Тетово пријавила потреба од стручни кадри во повеќе средни училишта: дефектолог во СОУ „Кирил Пејчиновиќ“, психолог и социолог во СОУ „8 Септември“, дефектолог во СОТУ „Ѓоце Стојчески“, дефектолог и социолог во СОУ „7 Март“, а психолог, социолог и педагог во медицинското училиште „Никола Штењ“. Од Гостивар, пак, се наведува дека гимназијата со години бара психолог за турски наставен јазик, додека средното медицинско училиште пријавило дека нема социолог.

Тоа не е ситен кадровски проблем. Тоа е системски дефект. Кога млад човек ќе западне во ризик, потребен е некој што ќе го препознае пред да стане статистика. Наставникот може да забележи. Родителот може да се посомнева. Но стручната служба треба да знае како да постапи, како да разговара, како да го заштити ученикот, како да го вклучи семејството и кога да ги алармира надлежните институции.

Молкот не го штити ученикот, туку проблемот

Најопасниот дел од оваа приказна не е само присуството на дрога, туку културата на премолчување. Се посочува дека претставници на учениците и новинари предупредуваат на тенденција училиштата повеќе да го чуваат имиџот отколку да го решаваат проблемот. Таму каде што угледот на институцијата станува поважен од животот на ученикот, молкот престанува да биде претпазливост и станува соучество во распаѓањето на довербата.

Секако постои важна граница: ученикот не смее да биде јавно посрамен, стигматизиран или претворен во „случај“ за озборување. Дискрецијата е неопходна. Но дискреција не е исто што и прикривање. Едно е да се заштити достоинството на дете, а сосема друго е да се затворат очите за да не се наруши сликата за училиштето.

Затоа оваа тема бара зрел јазик. Не морална паника, не лов на виновници, не евтина драматизација. Потребно е признавање дека проблемот постои и дека не се решава со тоа што ќе се чека следниот инцидент. Panoptikum реченицата тука е едноставна: училиште што се плаши од вистината повеќе отколку од ризикот за своите ученици, веќе ја изгубило воспитната функција.

Бројките се аларм, но недовербата е уште поголем аларм

Од 2021. до 2025. година СВР Тетово евидентирало 77 случаи во кои малолетници биле корисници на наркотични дроги и психотропни супстанции, а истовремено институциите немаат целосна евиденција за употребата на дроги меѓу учениците. Тоа значи дека и бројката што ја гледаме не мора да биде целата слика – туку само оној дел од проблемот што системот успеал да го регистрира.

Но постои и друга бројка што никој лесно не ја мери: колку ученици не побарале помош затоа што не веруваат дека разговорот ќе остане доверлив? Колкумина се плашат дека ќе бидат обележани? Колку родители молчат од срам? Колку наставници гледаат, но немаат јасен протокол, поддршка или храброст да реагираат?

Токму тука дрогата меѓу учениците престанува да биде само прашање на забрана и санкција. Таа станува прашање на доверба. А довербата не се гради со соопштенија, туку со присуство, стручност, континуитет и чувство дека училиштето не е казнен апарат, туку место каде што детето може да биде спасено пред да биде казнето.

Институциите не смеат да се кријат зад надлежности

Позната е институционалната сцена: општините велат дека барале вработувања, Министерството за образование и наука упатува на критериуми, број на ученици и потреба од прераспределба, а училиштата на терен зборуваат за реалност што не се поклопува со административниот јазик. Според МОН, бројот на стручни соработници се утврдува според бројот на ученици, но училиштата и општините посочуваат дека барањата за нови вработувања остануваат без конкретен исход.

Проблемот е што детскиот ризик не чека институционална преписка. Тој не се движи според рокови за одобрување, финансиски согласности и формални надлежности. Ако едно училиште има над илјада или две илјади ученици, а стручната служба е недоволна, тогаш прашањето не е кој формално е во право, туку кој практично не го штити детето.

Во оваа рамка значаен е и Законот за правда за децата, кој ја уредува заштитата, постапувањето со деца во ризик и мерките за превенција на детско престапништво. Но законот е жив само ако механизмите функционираат. Ако советите за превенција не се активни, ако училиштата немаат стручни луѓе, ако родителите немаат каде да се обратат, тогаш превенцијата останува убава реч во документ, а не реална заштита.

Што значи вистинска превенција?

Вистинската превенција не е едно предавање годишно и фотографија за службена објава. Таа е мрежа. Постојана работа со учениците, доверливи разговори, обука на наставниците, вклучување на родителите, редовно присуство на стручни служби, соработка со здравствени и социјални институции, јасни протоколи и брза реакција без јавна стигматизација.

Тоа значи дека училиштето треба да има капацитет да разликува дисциплински проблем од повик за помош. Ученикот што користи наркотични средства не е само прекршител на правило; тој често е млад човек во ризик, со семејни, психолошки, социјални или средински притисоци. Казната може да биде дел од системот, но ако нема поддршка, таа само го турка проблемот подлабоко.

Полог денес е предупредување за целото образование во Македонија. Не затоа што проблемот постои само таму, туку затоа што таму, преку новинарско истражување, станува видливо она што многу средини го чувствуваат, но ретко го кажуваат гласно: училиштата одамна не се само места за оценки. Тие се прва линија на ментално здравје, социјална заштита, превенција и човечка поддршка.

Крајот на молкот мора да биде почеток на систем

Најлошо што може да се случи по вакви текстови е јавноста да се вознемири два дена, институциите да дадат неколку општи изјави, а потоа сè да се врати во истата тивка рутина. Дрогата меѓу учениците не се решава со паника, но уште помалку се решава со молк. Потребна е јавна сериозност, институционална одговорност и училишна култура во која проблемот се пријавува за да се помогне, а не се крие за да не се наруши фасадата.

Детето во ризик не смее да биде последниот што ќе дознае дека системот постои. Тоа треба да го почувствува порано – во канцеларија каде разговорот е доверлив, во наставник што реагира, во родител што не се срами да побара помош, во институција што не се брани со процедури, туку работи. Сè друго е одложување на проблем што веќе стои пред училишната врата.