Кога ќе се каже „Банту“, многумина и денес помислуваат дека станува збор за еден народ, за едно племе, за една единствена етничка слика. Но токму тука почнува забуната. „Банту“ пред сè е јазичен поим. Тоа е голема група сродни јазици што се зборуваат низ огромен дел од централна, источна и јужна Африка, а дури потоа – по таа јазична нишка – се зборува и за заедници, култури и историски движења што низ вековите се обликувале околу тие јазици. Самото име потекнува од форма што во многу банту-јазици значи „луѓе“, додека коренот ntu се поврзува со значењето „човек“ или „личност“. Терминот го воведуваат европските лингвисти во 19 век за да ја означат сродноста меѓу тие јазици, а не за да создадат некаква единствена антрополошка или „расна“ категорија.
Не е едно име за еден народ, туку голем јазичен свет
Денес најчесто се зборува за повеќе од 500 банту-јазици, а пошироката бантоидска гранка опфаќа околу 700 јазици. Во рамките на уште поширокото нигерско-конгоанско јазично семејство, бројката е значително поголема и надминува 1.500 јазици. Токму затоа, кога зборуваме за Банту, не зборуваме за мала и затворена целина, туку за еден од најголемите и највлијателни јазични светови на африканскиот континент. Во таа смисла, Банту не е тесна етикета, туку огромен простор на сродности, разлики, допири и историски движења.
Каде почнува приказната
Според денешните лингвистички и историски толкувања, прапочетокот на банту-експанзијата најчесто се врзува за подрачјето меѓу денешна југоисточна Нигерија и Камерун, особено кон грасфилдс-зоната на камерунско-нигериското пограничје. Од таму, низ долг и сложен процес што траел со векови, јазиците и заедниците што ги зборувале постепено се ширеле кон централна, источна и јужна Африка. Тоа не била една единствена преселба, ниту една колона што однапред знаела каде оди, туку историско движење во повеќе насоки, низ повеќе етапи, во кое јазикот, земјоделството, металургијата, трговијата и локалните контакти се преплетувале во жива и променлива целина.
Култури, кралства, начини на живот
Во стари енциклопедиски текстови Банту честопати се прикажуваат премногу шематски – западни, источни, јужни; вакви колиби, онакво оружје, ваква облека. Таквите поделби можат делумно да помогнат само како груба слика, но не и како вистинска претстава. Реалноста е многу побогата. Во банту-светот низ историјата постоеле големи политички и културни формации, меѓу нив и кралства како Буганда и Куба, со сопствени модели на власт, трговија, духовен живот и уметничко изразување. Во различни заедници се среќаваат иницијациски ритуали, маски, танци, усни традиции, култови на предци и разновидни верувања, но не како еднакви и униформни елементи кај сите, туку како делови од различни локални светови. Затоа е попрецизно да се зборува за банту-култури, а не за една единствена „банту култура“.
Јазици што се препознаваат по својата внатрешна логика
Банту-јазиците се особено интересни за лингвистиката затоа што покажуваат силна граматичка организираност. Наместо граматички род во индоевропска смисла, тие вообичаено работат со систем на именски класи. Тоа значи дека именките се групираат во повеќе категории, а префиксите на именката често се усогласуваат со другите зборови во реченицата. И глаголскиот систем е богат: со наставки и други морфолошки средства се изразуваат дејствија како причинитост, взаемност, пасивност, трајност, завршеност и други нијанси што на овие јазици им даваат особена флексибилност и прецизност. Токму поради тоа, за лингвистите банту-јазиците не се само голема група јазици, туку и исклучително важна лабораторија за разбирање на човечкиот јазик.
Од свахили до зулу – живо јазично пространство
Меѓу најпознатите банту-јазици денес се свахили, зулу, коса, руанда, рунди, луганда, шона, сото и цвана. Некои од нив се мајчини јазици на милиони луѓе, а некои имаат и улога на поширок регионален јазик на комуникација. Свахили, на пример, одамна ја надминал локалната рамка и станал еден од најзначајните јазици на источна Африка. Тука веќе не станува збор само за наследство, туку и за современа реалност: за образование, медиуми, државна употреба, литература и секојдневен живот. Банту-јазиците не се музејска тема. Тие се живи, големи, историски длабоки и денес активно присутни.
Печатеното сведоштво
Еден важен и често спомнуван податок е дека првата зачувана книга на јазик од нигерско-конгоанското семејство, поточно на киконго, била објавена во Лисабон во 1624 година. Тој факт не зборува само за мисионерска или колонијална историја, туку и за тоа дека банту-јазиците рано влегле во пишаната традиција на печатената книга. И тука, како и насекаде во оваа тема, мора да се биде прецизен: не зборуваме за „прва книга на сите Банту“ во некаква романтична смисла, туку за рано документирaно печатено сведоштво во еден банту-јазик.
Што всушност треба да запомниме
Најважно е да не го читаме зборот „Банту“ со старите очи на грубата енциклопедиска поделба. Тоа не е име што може лесно да затвори стотици народи, јазици и култури во една единствена фиока. Напротив, Банту е доказ дека јазикот често патува подлабоко од политичките граници, дека сродноста не значи истоветност, и дека зад едно име понекогаш стои цел континентален хор на различни гласови. Колку повеќе се доближуваме до оваа тема, толку појасно гледаме дека не станува збор за едноставна етнографска белешка, туку за една голема африканска приказна – јазична, историска и цивилизациска.
