34 години по создавањето на современата македонска Армија, 18. Август повеќе не е само датум за свечен строј и потсетување на минатото. Централната прослава во Охрид годинава ја отвори поважната тема: што значи да имаш кредибилна армија во време кога заканите се менуваат побрзо од воената техника, а безбедноста веќе не започнува и не завршува на државната граница. На свеченоста во Кампот за обука на вода се обратија претседателката и врховна командантка Гордана Силјановска-Давкова, министерот за одбрана Владо Мисајловски и началникот на Генералштабот, генерал-мајор Сашко Лафчиски.
Паноптикум веќе го проследи патот од првите чекори на Армијата во 1992. година до професионална сила во НАТО. Денешната порака оди чекор понатаму: опремата може да се купи, стандардите може да се усвојат, но подготвеноста, дисциплината и довербата не се увезуваат. Тие се градат секој ден.
Од свеченост до тест за институцијата
Силјановска-Давкова ја опиша Армијата како високо организирана формација со професионален интегритет, оперативна кредибилност и висока интероперабилност со сојузничките сили. Поважен од церемонијалниот дел беше акцентот на отпорноста: современата одбрана не смее само да реагира кога опасноста веќе се случила, туку мора да биде способна да ја предвиди, да изгради капацитети и да обезбеди функционирање на државата и во најнеизвесни услови.
Тоа е суштинска промена во начинот на кој треба да се чита армиската улога.
Флеш:
Во минатото јавната претстава за одбраната најчесто се врзуваше за касарни, оружје, граници и воени вежби. Денес во истиот безбедносен речник се наоѓаат сајбер-напади, беспилотни системи, дезинформации, вештачка интелигенција, критична инфраструктура и способноста на институциите да продолжат да функционираат во криза. Токму на тие нови форми на закани се осврна и претседателката во Охрид.
Модернизацијата се гледа во опремата, но се мери во способноста
Министерството за одбрана годинава претстави конкретен пресек на модернизацијата. Во Армијата веќе пристигнуваат оклопни возила JLTV и Stryker, артилериски системи „Боран“ и најголем дел од системите за противвоздушна одбрана Mistral 3, а според најавата на министерот Мисајловски, во текот на годинава се очекуваат и првите два нови хеликоптера. Паралелно се набавуваат радари, термални камери, инженерска механизација, транспортни возила, медицински симулатори, беспилотни системи и опрема за сајбер-заштита. Министерството за одбрана најавува и повеќе од 12 милиони евра идни инфраструктурни инвестиции во армиските објекти.
Сепак, модернизацијата има смисла само ако новата опрема стане реална оперативна способност. Токму затоа резултатите од вежбата „Блесок 26“ и оценувањето на Лесната пешадиска баталјонска група имаат поголема тежина од секој свечен приказ на техника. Паноптикум веќе пишуваше дека опремата е видлива, но луѓето се суштината на армиската подготвеност. Според информациите изнесени на денешната свеченост, високите оценки на оваа група се земаат како доказ дека НАТО-стандардите постепено стануваат домашна воена практика, а не само формална обврска.
НАТО не е само членска карта
Македонија е членка на НАТО од 27. март 2020. година, но 6 години подоцна прашањето веќе не е дали државата е дел од Алијансата, туку каков придонес може реално да понуди. Приемот во НАТО ја промени безбедносната положба на земјата, но истовремено донесе обврски за интероперабилност, подготвеност и учество во колективната одбрана.
Според податоците изнесени на прославата, 183-ца армиски припадници во моментов учествуваат во меѓународни мисии и операции, додека македонски контингенти се ангажирани во Латвија, Бугарија и Романија, во КФОР на Косово, во операцијата АЛТЕА во Босна и Херцеговина и во мисијата на Обединетите нации во Либан. Тоа е практичниот дел од сојузништвото, далеку од политичките декларации.
Во таа поширока безбедносна слика треба да се читаат и неодамнешните посети на високи сојузнички команданти. Паноптикум пишуваше за пораките од посетата на врховниот командант на сојузничките сили на НАТО за Европа, генералот Алексус Г. Гринкевич, кога повторно во фокусот беа модернизацијата, интероперабилноста и позицијата на Македонија во регионалната безбедност.
Човекот во униформа останува најскапиот ресурс
Во сите говори од Охрид, и покрај различната политичка и институционална позиција на говорниците, се повторуваше една иста точка – техниката нема вредност без обучен човек. Министерот за спорт Борко Ристовски, кој присуствуваше на одбележувањето, ја сведе таа мисла на едноставна формула: технологијата и опремата се менуваат, а обврската на човекот во униформа кон државата останува. Неговата порака по повод Денот на Армијата го погодува токму она што лесно се губи меѓу спецификациите на возила, ракети и системи – воената способност на крајот зависи од луѓе што знаат што прават и зошто го прават тоа.
Симболично, меѓу највидливите моменти на свеченоста беа и признанијата за новата генерација офицери. На трите најуспешни потпоручници од генерацијата што се школувала на Воената академија од 2022. до 2026. година им беа доделени плакети, а според објавените информации тоа се Марија Недева, Наталија Кочоска и Антонела Јакимовска. Фактот дека трите највисоко рангирани се млади жени не е декоративна забелешка за родова застапеност, туку знак дека армиската професија постепено ја менува и сопствената кадровска слика.
Со Орден за воени заслуги беа одликувани Командата за операции и Центарот за одгледување и дресура на кучиња, како признание за нивниот придонес во развојот на способностите и исполнувањето на армиските задачи. И тука симболиката е интересна: едната структура ја претставува оперативната срцевина, другата една тесно специјализирана способност. Современата армија се гради токму од таква комбинација – големи системи и мали, прецизни капацитети што мора да функционираат како целина. Официјалниот извештај на Армијата ги бележи и двете одликувања.
18. Август е историја, но и обврска кон иднината
Денот на Армијата е утврден со владина одлука од 3. јуни 1993. година и го следи датумот на формирањето на баталјонот „Мирче Ацев“ на Славеј Планина во 1943. година. Таа историска линија му дава на празникот подлабока смисла од роденден на една современа институција. Денешната Армија е создадена во независна Македонија, но сопствената традиција ја врзува со борбата за државност што ѝ претходела.
Токму затоа најсилната порака од 34-годишнината не е во стројот, ордените или новите возила. Таа е во прашањето дали Армијата ќе успее да остане институција на која граѓаните ѝ веруваат додека светот околу неа станува потехнолошки, понепредвидлив и побезбеден само за оние што навреме се подготвиле. Вооружувањето може брзо да застари. Довербата и професионалноста стареат само ако престанеме да ги одржуваме.
