Под овој наслов, во декември 2016 година, на порталот „Македонска нација“ беше објавен текст од Д-р Васил Иљов. Го читам како текст со силен внатрешен набој, со јасна намера да се одбрани достоинството на македонскиот културен континуитет и да се потсети читателот дека Македонија не е случајна точка на картата, туку простор врз кој времето оставало слоеви, траги и сведоштва што сè уште бараат сериозно читање. Токму затоа, вакви текстови не треба ниту лесно да се отфрлаат, ниту некритички да се прогласуваат за последна вистина. Треба да се читаат со страст, но и со мерка.
Каде завршува восхитот, а каде почнува фактографијата
Кога зборуваме за праисторијата на Македонија, навистина зборуваме за терен богат со археолошки локалитети, со неолитски населби, култни предмети, антропоморфни претстави, тумби, езерски живеалишта и материјални остатоци што одамна го надминале локалното значење. Локалитети како Говрлево, Маџари, Младо Нагоричане, Осинчани и други не се митолошка декорација, туку реални археолошки точки што ја потврдуваат длабочината на населувањето и културниот развој на овој простор. Токму затоа, ако сакаме да зборуваме сериозно за македонската древност, треба да тргнеме од сигурното: од археолошките локалитети на Македонија, од наодите, од стратиграфијата, од музејските колекции, од датирањата и од методологијата. Само така гордоста не станува слабост, туку аргумент.
Петралона, староста на човекот и потребата од научна дисциплина
Во оригиналниот текст, Петралона е земена како еден од темелните докази за далечниот човечки континуитет на овој поширок простор. Тоа не е без основа, но денес мора да се каже попрецизно. Черепот од Петралона е навистина еден од најзначајните палеоантрополошки наоди во регионот, но неговото датирање и толкување со децении се предмет на расправа. Современите стручни процени се многу повоздржани од сензационалните тврдења: Археолошкиот музеј во Солун внимателно ја проценува староста на околу 300.000 до 250.000 години, а Britannica наведува поширок распон меѓу 350.000 и 200.000 години. Значи, тука има силен наод, но нема простор за самоуверено заклучување што науката сè уште го разгледува со претпазливост. Во вакви теми, дисциплината е подеднакво важна како и ентузијазмот.
Говрлево, Маџари и неолитската зрелост на овој простор
Она што навистина може со сигурност да се каже е дека територијата на денешна Македонија носи впечатливи сведоштва за неолитски култури со високо развиено чувство за форма, симбол, ритуал и организиран живот. Доволно е да се спомене Говрлево, каде што археолошките наоди одамна го свртеа вниманието и на домашната и на меѓународната јавност. Фигурата позната како „Адам од Говрлево“, денес афирмирана и како „Адам од Македонија“, не е само атрактивен музејски предмет, туку знак дека зборуваме за културен хоризонт што знаел да обликува претстава за телото, идентитетот и симболичкото присуство на човекот. Но, токму тука мора да бидеме прецизни: ваквите наоди се силен доказ за развиена материјална и духовна култура, а не автоматски доказ за постоење на кодифициран јазик или писмо во денешна смисла. :contentReference[oaicite:3]{index=3}
Писменост, протописмо и границата меѓу желбата и доказот
Најчувствителниот дел од оригиналниот текст е таму каде што археолошките симболи и знаци се читаат како јасно дешифрирани споменици на древен македонски јазик. Тука денешниот читател мора да биде внимателен. Да, постојат значајни праисториски артефакти со врежани знаци, меѓу кои и плочката од Градешница, која се чува во музејот во Враца. Но, мејнстрим археологијата и историјата на писмото најчесто ги третираат таквите знаци како симболички системи, протописмо или предмет на спорни интерпретации – не како дефинитивно потврдено фонетско писмо, а уште помалку како недвосмислено дешифриран јазик. Тоа не ја намалува нивната вредност. Напротив. Само ја враќа расправата на терен каде што доказот мора да биде посилен од желбата.
Култови, симболи и една стара човечка потреба да се разбере космосот
Таму каде што оригиналниот текст зборува за култот на Сонцето и Космосот, за огнот, огништето, Големата Мајка и плодноста, тој всушност ја допира суштината на праисторискиот човек: потребата светот да не биде хаос, туку смисла. Во тоа има нешто длабоко препознатливо. Не мора секоја формулација да ја прифатиме како стриктна научна констатација за да разбереме дека зад неолитските предмети, фигурини, архитектонски решенија и светилишта навистина стои човек што не живеел само за преживување, туку и за ред, ритуал, поредок и внатрешно објаснување на постоењето. Токму тука текстот ја има својата најсилна есејска вредност: не кога тврди повеќе од што може да се докаже, туку кога нè потсетува дека цивилизацијата почнува таму каде што човекот почнува да му дава значење на светот.
Од археолошкиот слој до историската држава
Патот од неолитските локалитети до историската Македонија не треба да се скратува насила, но не треба ниту да се прекинува како да не постои. Во историската епоха, Македонија несомнено станува една од клучните сили на античкиот свет. Филип II Македонски владеел од 359 до 336 година п.н.е. и ја поставил политичката и воената основа на македонската моќ, а Александар III Македонски, во периодот 336 – 323 година п.н.е., создал империја што се протегала од Македонија и Грција до Египет и делови од Индија. Тука повеќе не зборуваме за интерпретативна магла, туку за светска историја. Ако некаде навистина може да се зборува за македонска цивилизациска експанзија со глобален одек, тогаш тоа е токму во епохата на Филип и Александар.
Јустинијан и правниот споменик на една епоха
Оригиналниот текст го спомнува и Јустинијан I, врзувајќи го за македонскиот простор и за правната традиција. И тука треба да се направи корекција без непотребно бришење на идејата. Јустинијан I навистина бил роден во Тауресиум, место што најчесто се лоцира во близина на денешно Скопје, и владеел од 527 до 565 година. Исто така, под негово покровителство бил составен големиот законодавен корпус познат како Кодексот на Јустинијан, со клучни етапи во 529 и 534 година. Но, академскиот јазик тука зборува за византиски, односно источно-римски император и за кодификација на римското право, не за едноставно продолжување на некаков непрекинат национален правен супстрат во модерна смисла. Значи, врската со просторот е реална, но толкувањето мора да остане историски дисциплинирано.
Зошто ваквите текстови сè уште се важни
И покрај сите нужни корекции, не би ја оттурнал поентата на овој текст. Напротив. Во него има една важна опомена: народ што не сака да ги чита сопствените траги, на крај останува без право да се чуди што друг му ја пишува историјата. Но исто толку важи и обратното: народ што ќе ја претвори секоја желба во факт, ризикува сам да си ја ослаби вистината што сака да ја брани. Затоа, мене овој текст ми е вреден не како затворена пресуда, туку како повик. Повик да се истражува повеќе, да се чита подлабоко, да се отвораат музеите, да се враќаат локалитетите во јавниот разговор и да се негува културна самодоверба која нема потреба од претерување за да биде силна.
Македонија не е само наследство, туку обврска
Македонија, кога се гледа низ археологијата, не е празен простор меѓу големи туѓи приказни. Таа е слој врз слој човечко присуство, симбол, борба за име, борба за смисла, борба за паметење. И токму тука ја разбирам нервозата на ваквите автори: тие чувствуваат дека историјата не е само наука, туку и терен на престиж, право на именување и право на сопствен глас. Но најсилниот глас не е оној што најмногу вика. Најсилниот глас е оној што може да стои и кога ќе се соочи со проверка. Ако сакаме македонската цивилизациска приказна да биде незапирлива, тогаш нејзината сила мора да лежи и во љубовта, и во знаењето, и во способноста да се разликува симбол од доказ, а убедување од потврден факт.
Така текстот на Васил Иљов, прочитан денес, не го доживувам како крај на расправата, туку како почеток на една неопходна работа: да се зборува за Македонија со повеќе самодоверба, но и со повеќе научна чистота. Само така светлината што сакаме да ја фрлиме врз македонското нема да биде заслепување, туку осветлување.
