Во историјата на човековата цивилизација навистина е мал бројот на семејства од кои излегле повеќемина истакнати личности, луѓе чии дела не биле само моментален блесок, туку трајна вредност. А уште поретко се случува тие членови да ја насочат целата своја творечка енергија кон ист вид уметност. Музиката, на пример. Токму затоа, кога ќе го изговориме презимето Штраус, не зборуваме само за една личност, туку за една вистинска музичка династија – феномен сам по себе.
Знаете ли колкумина музичари и композитори го носат тоа славно презиме? Изненадувачки многу. И речиси сите стекнале светска слава. Но, не станува збор само за бројка. Станува збор за специфична тежина – за влијание што трае повеќе од еден век и сѐ уште одекнува низ концертните сали на светот.
Јохан Штраус Постариот – човекот што го постави темелот
Пред блесокот на синот, стоел таткото. Јохан Штраус Постариот (1804-1849), австриски композитор, капелник и еден од најважните промотори на виенскиот валцер во првата половина на 19 век. Како диригент на дворскиот танцов оркестар во Виена, тој заедно со композиторот Јозеф Ланер го проширил валцерот од локален танц во европска сензација.
Неговиот најпознат марш – „Radetzky-Marsch“ – и денес традиционално се изведува на новогодишниот концерт на Виенската филхармонија, каде што ова дело речиси неизбежно ја затвора програмата.
Јохан Постариот компонирал и бројни кадрили, полки, галопи и маршеви. Но најважно од сѐ – го отвори патот за нешто што ќе стане симбол на Виена.
Јохан Штраус Помладиот – кралот на валцерот
А потоа доаѓа синот. Јохан Штраус Помладиот (1825-1899), човекот што светот ќе го нарече „кралот на валцерот“. Виолинист, диригент, композитор, но пред сѐ – автор на музика што станува колективна емоција.
Неговите валцери „An der schönen blauen Donau“ – попознат кај нас како „На убавиот син Дунав“ – и „Geschichten aus dem Wienerwald“ („Приказни од виенската шума“) не се само композиции. Тие се музички пејзажи.
Покрај валцерите, тој компонирал и оперети како „Die Fledermaus“ (Лилјак) и „Der Zigeunerbaron“ (Барон циганин), кои и денес редовно се поставуваат на сцените на европските оперски куќи, вклучително и на Vienna State Opera.
Со своите оркестри често концертрирал низ Европа, а неговата музика станала синоним за елеганција, ритам и урбана радост. Тој не само што го наследил валцерот – го издигнал на ниво на уметност.
Браќата Јозеф и Едуард – продолжување на традицијата
Помалку спомнувани, но не и помалку значајни, се браќата Јозеф Штраус (1829-1870) и Едуард Штраус (1835-1916). Јозеф бил особено талентиран мелодичар, а Едуард, освен како композитор, се истакнал и како диригент кој долги години го водел семејниот оркестар.
Тие не биле само сенка на постариот брат. Тие биле дел од еден систем, од една семејна фабрика за музика што со децении ја обликувала звучната слика на Виена.
Оскар Штраус – виенски дух во Њујорк
Оскар Штраус (1870-1954) бил австриски композитор и диригент кој дел од животот го минал во Њујорк. Неговата најпозната оперета „Ein Walzertraum“ („Сонот на валцерот“) покажува колку длабоко виенската традиција можела да се пресели и надвор од Европа, без да ја изгуби својата душа.
Рихард Штраус – друго ниво, друга естетика
И тука мора да направиме важна разлика. Рихард Штраус (1864-1949) не е во директна роднинска линија со виенската фамилија Штраус, но презимето неизбежно го поврзува со таа традиција. Тој бил германски композитор и диригент, еден од најистакнатите творци на доцниот романтизам и раната модерна.
Неговите симфониски поеми како „Don Juan“ и „Till Eulenspiegels lustige Streiche“, како и оперите „Elektra“ и „Der Rosenkavalier“, го покажуваат развојот на оркестрацијата до крајни граници на експресија.
Со Рихард, музиката веќе не е само танц и забава – таа станува драматична, психолошка, понекогаш и провокативна.
Штраус како културен феномен
Кога ќе ги соберете сите овие имиња, сфаќате дека Штраус не е само презиме. Тоа е бренд на 19 и 20 век. Тоа е пример како семејната традиција може да стане културен капитал. Како талентот, дисциплината и контекстот – Виена како центар на европската култура – можат да создадат династија што го надживува своето време.
Денес, нивната музика сѐ уште се изведува. Не како музејски експонат, туку како живо искуство. И можеби токму во тоа е тајната – музиката на Штраус не нѐ тера само да слушаме. Таа нѐ тера да се движиме, да дишеме во ритам, да почувствуваме дека историјата понекогаш знае да биде и лесна, и елегантна, и светла.
И кога следен пат ќе слушнете валцер, запрашајте се – дали слушате само ноти, или слушате едно семејство што со генерации ја градело својата мелодија?
