Кога ќе ги прочитам овие редови што ги запишал Марко К. Цепенков, не ги доживувам само како опис на неколку стари музикални органи. Ги чувствувам како глас од една Македонија што дишела поинаку – со прашливи улици, со свадбарски поворки, со страв од војска и со детска радост под врбите во март. Овие инструменти не биле само предмети. Тие биле звук на времето.
Кабата сурла и џурата
Кабата сурла и џурата свират со писќи. Таа писка, направена од трска или друг природен материјал, има мал прстен – колце од коска – што ги држи рилците стабилни. Денес знаеме дека овие инструменти спаѓаат во групата на дрвени дувачки со двојна писка, слични на ориенталната зурла, и дека нивниот продорен, силен звук бил идеален за отворен простор – свадби, вашари, поворки.
Џурата е помала и повисока по тон, додека кабата сурла има подлабок и порамномерен звук. Тие не се „фолклорен украс“, туку столб на традиционалната македонска инструментална музика, особено во руралните средини. Денес вакви инструменти може да се видат и слушнат на фестивали како Илинденски денови во Битола, каде традицијата не е музејска, туку жива.
Гарнетата, пак, свири со камиш – камишот е од трска, ставен во метално или дрвено „клво“ што се става во уста. Ова е рана форма на она што подоцна ќе стане кларинет во европската музичка традиција, но во народниот контекст гарнетата имала своја автентична боја и функција.
Марко Цепенков: „Кабата сурла и џурата свират со писќите. Писката има едно колце од коска шпто му крепи рилќите. Гарнетата свири со камиш. Камишо ет од трска клаена во к`л`во што се клава в уста и се дуа да свири.“
Тарабука
Тарамбуката е направена од црвена земја – од грнчарите. Долга околу три педи, со поширока горна страна обложена со кожа, таа се става под левата мишка и се удира со двете раце. Во суштина, тоа е тип на чашкаст тапан, сроден со ориенталната дарбука.
Инструментот е познат во целиот Балкан и Блискиот Исток, а денес во светската етномузикологија е познат под името „darbuka“ или „doumbek“. Може да се најде детална класификација во базата на Hornbostel-Sachs, систем што научно ги класифицира инструментите според начинот на создавање звук.
Во текстот се спомнува дека најчесто Турчињата свиреле со тарамбуќи и пееле песни. Тоа е важен историски слој – инструментите не познавале етнички граници. Музиката циркулирала меѓу заедниците. Имало и рисјански деца што свиреле. Тоа значи – звукот бил за сите.
Марко Цепенков: „Тарамбуката е напраена од црвена земја од грнчарите: долга околу три педи; едната страна широка околу педа и пол, а од другата страна широка устина колку еден чепар`к; од широката страна е залепено со волосќи меур, као на дајре. Тарамбуката се клава под левата мишка и се чука со обете раце, као наместо дајре. Најпоеќе Турчињата свират со тарамбуќи и песни пејат. Има и од рисјанцќите деца.“
Чампари
Чампарите се од туч – месинг или бакарна легура – големи колку бела меџидија. Во средината има дупчиња низ кои поминува гајтан за палецот и показалецот, па се удираат една од друга: чипа-чупа, чапа-чупа.
Овие мали чинели, сродни со ориенталните „zills“, не биле само музички инструмент. Биле дел од сценски израз. Во старо време убави момчиња – ченѓии – играле и тропале со чампарите. Во текстот се чувствува и социјалниот контекст на времето – виткање пред моќните, играње пред Турците, симболика што денес ја читаме и како културна и како политичка.
Марко Цепенков: „Чампарите сет од туч, големи колку една бела меџидија и во стредето со дупќи; во дупќите проврено по еден гајтан за колку да влегуа палецо и показалецо, та да се чукаат и да тропаат. Во старо време машќи убаи момчиња викаа ченѓии, играа и тропаа со чампарите: чипа-чупа, чапа-чупа, и виткај му се пред Турците и му седеа на колено да `и лепа(т) со чакмаци.“
Врбоа
Свирката врбоа е најчистата детска поезија. Во март, кога ќе се развијат врбите, се кршат прачки и се прават свирчиња. Фиу, фиу. Без школа, без ноти, без теорија.
Тоа е музика на импровизација, на природен материјал, на детска креативност. Врбата – како растение – има своја симболика во европската традиција, а во Македонија е дел од пролетните обичаи. За ботаничките карактеристики на родот Salix..
Марко Цепенков: „Свирката врбоа. Во марта коа ќе се развиеа врбите, ќе кршевме прачќи и ќе си праевме, та си свиревме: фиу, фиу.“
Таламбази
Таламбазите се како длабоки вагани со широка уста, обложени со кожа. Се врзуваат за појас и се удираат со стапчиња. Звукот им е продорен, воен, мобилизирачки.
Во текстот се спомнува времето на Грчкото востание – историски настан познат како Greek War of Independence (1821-1829). Башибозуците минувале низ Прилеп, удирајќи во таламбазите. Звукот не бил само музика – бил најава на страв.
Тука музичкиот инструмент станува политички инструмент. Ритамот не носи радост, туку закана. И тоа е дел од нашата историја – звукот како симбол на моќ.
Марко Цепенков: „Таламбазите сет као некој длабоќи вагани, со широќи усти и залепени со кожи, као некој тремпетиња; двата таламбаза се опашуаат за појас и се бијат со по едно стапче, као што се бие тремпетето (барабан). Во време на Грчкото востание врвеа низ Прилеп башибозуци и, влегуајќи во градо, биеа со таламбазите; страв и трепет имало од гласот на таламбазите, а уште поголем страв од конаците на башибозуците, чунќи во која куќа ќе кондисаа, требаше да `и ранат и дишпара да платат.“
Чкртало
Чкрталото е мало дрвено направче со запчесто колце и јазиче што при вртење создава силен, чкртлив звук. Нешто меѓу детска играчка и обреден инструмент.
Слични механизми постојат и во други традиции, а денес се користат и во религиозни обреди на некои христијански заедници како замена за ѕвона во одредени периоди од годината. Основниот принцип е едноставен – механичка вибрација што создава звук.
Марко Цепенков: „Чкрталото ет долго околу седм-осум прсти и широко околу четири. На горнио крај има рачка проврена во крајо на штичето; во стредето има едно колце со заби и во колцето има едно штиче као јазик, во стредето на штичето, и тоа штиче е закачено во запците од колцето, та коа ќе го завртевме ќе чкрташе многу силно и со свирчето што е во рачката си свиревме.“
Кога ги читам овие описи, не гледам само инструменти. Гледам време. Гледам социјални односи, етнички допири, детски радости и воени сенки. Овие стари музикални органи не се музејски експонати. Тие се доказ дека звукот секогаш бил повеќе од забава – бил идентитет, моќ, радост и страв во исто време.
И можеби најважното – тие ни покажуваат дека културата не се создава во тишина. Таа секогаш има свој звук.
За кабата сурла и џурата, гарнетата, тарамбуката, чампарите, свирката врбоа, таламбазите и чкрталото.
