Денеска, 10. јуни 2026. година, за основците и средношколците во Македонија завршува наставата во учебната 2025/2026 година. Од утре започнува летниот распуст, оној долгоочекуван дел од годината кога училишните дворови се празнат, дневниците се затвораат, а децата конечно добиваат време што не е распоредено по ѕвончиња, тестови и рокови.

Но крајот на учебната година никогаш не е само административен датум. Тој е мала општествена пресметка: што научивме, што пропуштивме, колку училиштето беше место на знаење, а колку простор во кој само се броеја часови, оценки и обврски.

Учениците ќе бидат на летен распуст до 31. август, додека матурантите и полуматурантите влегуваат во својата следна важна етапа.

Распуст за едни, испитен ритам за други

За најголемиот дел од учениците ова е крај на наставата и почеток на летото. За матурантите, пак, учебната година заврши порано, на 15. мај, но нивниот распуст сè уште не е вистински распуст. Тие продолжуваат со матурските испити, во период во кој последната средношколска година се претвора во праг кон факултет, професија, работа или личен избор што веќе не може да се одложува.

Според објавените податоци, за полагање матура се пријавени 14.587 ученици. Од нив, 12.184 полагаат државна матура, 2.276 државна стручна матура, а 127 државна уметничка матура. Зад овие бројки не стои само статистика, туку генерација што го завршува еден образовен круг во време кога знаењето сè повеќе се мери со резултат, а сè помалку со вистинска зрелост.

Полуматурантите пред првиот голем избор

За деветтоодделенците летото почнува со уште една важна задача: упис во средно образование. Пријавувањето ќе се врши електронски преку порталот Uslugi.gov.mk, со посебна најава преку ученичките кориснички сметки на schools.mk, а потоа документацијата ќе се доставува во училиштата во кои учениците ќе конкурираат.

Според конкурсот на Министерството за образование и наука, во јунскиот рок се предвидени две електронски пријавувања: првото од 12. до 15. јуни, а второто на 23. јуни. Во августовскиот рок ќе има уште едно пријавување, на 20 август. Во сите 109 јавни средни училишта се предвидени над 25.000 слободни места, од кои повеќе од 17.000 во стручното образование, речиси 6.000 во гимназиското и 570 во уметничкото образование.

Што навистина завршува кога завршува учебната година?

Последниот училиштен ден секогаш носи олеснување. Учениците го чувствуваат како ослободување, наставниците како крај на еден тежок циклус, родителите како почеток на поинаква семејна организација. Но училиштето не е само зграда што се затвора за лето. Тоа е место каде што секое општество ја покажува својата вистинска слика: колку вложува во децата, колку ги почитува наставниците, колку бара од родителите и колку сериозно го разбира воспитувањето.

Во колумната „Пред крајот на учебната година“, објавена во „Нова Македонија“, професорот Александар Адамовски ја отвора токму таа линија: одговорноста не е само на институцијата. Таа е и на наставникот, и на ученикот, и на домот. Образованието не може да биде успешно ако секој го гледа само својот дел, а никој не ја гледа целината.

Наставникот не е само пренесувач на лекции. Ученикот не е само носител на оценки. Родителот не е само потпис на свидетелство. Кога тие три улоги ќе се одвојат една од друга, училиштето станува механизам. Кога ќе се поврзат, училиштето станува заедница.

Летото како одмор, но и како простор за растење

Летниот распуст им е потребен на учениците. Не како празнина, туку како време за здив. Децата треба да излезат од ритамот на обврски, да се одморат од тестови, да се движат, да читаат, да разговараат, да патуваат ако можат, да досадуваат ако мораат. И досадата е дел од растењето, особено во време кога секој миг сака да биде исполнет со екран.

Токму затоа крајот на учебната година е добар миг за потсетување дека образованието не завршува со 10. јуни. Тоа продолжува во начинот на кој детето го поминува летото, во книгата што ќе ја отвори, во разговорот што ќе го запомни, во играта без телефон, во тишината во која ќе почне да мисли со своја глава.

Ако училиштето сакаме да биде повеќе од календар, мора да го гледаме како жива култура. Да не се занимаваме само со тоа кога почнува и кога завршува наставата, туку што се случува меѓу тие два датума. Таму, меѓу првиот и последниот час, се создава или се губи довербата во знаењето.

Поврзани теми на Паноптикум

Оваа тема природно се надоврзува на пошироките прашања што Паноптикум веќе ги отвора во рубриката Образование, особено на дилемата дали современото образование создава вистинско знаење или само мери постигнувања. Во истата линија се и текстовите за модерното образование, за училиштето како простор без страв и за молкот што станува дел од проблемот во училишната средина.

Учебната година завршува. Но прашањето што останува е поголемо од распустот: какво училиште сакаме да ги дочека децата кога ќе се вратат во септември?