Прашањето за полагање на правосудниот испит на албански јазик повторно ја отвори старата македонска рана: кога едно институционално барање престанува да биде правно прашање и станува партиски фронт? На површина има студенти, транспаренти, повици за рамноправност и реакции од политичките партии. Под површината, пак, стои многу потешка тема – дали државата знае да решава чувствителни јазични прашања низ закон, процедура и доверба или секојпат ги препушта на улица, партиски штабови и етничка мобилизација.

За денеска во Скопје е најавен втор протест на студенти Албанци, со барање правосудниот испит да може да се полага и на албански јазик. Протестот доби поддршка од дел од албанскиот политички блок, како и од јавни личности и функционери од регионот, додека владејачката коалиција ВРЕДИ обвини дека зад протестите се крие политичка режија на ДУИ.

Од студентско барање до политичка пресметка

Правосудниот испит не е обичен административен тест. Тој е влезна врата кон правосудните професии – судии, обвинители, адвокати и други правни служби. Затоа јазикот на кој се полага не е само прашање на техника, туку прашање на пристап, еднаквост, квалитет на правното знаење и доверба во системот.

Студентите кои протестираат бараат државните испити, меѓу нив и правосудниот испит, да можат да се полагаат на албански јазик. Во најавите за протестот се потенцира дека станува збор за право, а не за партиска агенда. Дел од медиумите објавија дека протестот е најавен како продолжение на претходното незадоволство и дека фокусот е ставен врз институционално решение, а не врз дневнополитички настап.

Но во Македонија ретко што останува само институционално. ВРЕДИ реагираше со остра порака дека некои од студентите се злоупотребуваат од ДУИ, обвинувајќи дека „децата на функционерите на ДУИ“ протестираат за проблеми кои нивните родители и политички претходници не ги решиле додека биле на власт. Во реакцијата се тврди дека правосудниот испит никогаш не се полагал на албански јазик и дека претходните раководства имале можност да го решат прашањето, но не го сториле тоа.

Кој го носи товарот на нерешените прашања?

Ова е точката во која темата станува поважна од партиските соопштенија. Ако барањето постои со години, тогаш прашањето не е само кој денес протестира, туку зошто институциите дозволиле тоа барање да остане политички експлозив. Ако, пак, решението бара законски измени, тогаш одговорноста не е на студентите што бараат, туку на политиката што мора јасно да каже што е можно, што не е можно и под кои услови.

Министерството за правда на својата страница објаснува дека правосудниот испит се полага во пет испитни сесии – февруарска, априлска, јунска, октомвриска и декемвриска – и дека кандидатите барањето го поднесуваат до Министерството за правда, со докази за исполнување на условите утврдени со закон. Тоа значи дека секоја промена околу начинот и јазикот на полагање мора да помине низ јасна правна рамка, а не низ импровизација. Министерството за правда е надлежната институција за постапката и организацијата на испитот.

Премиерот Христијан Мицкоски најави дека Владата работи на предлог-решение за полагањето на правосудниот испит на албански јазик и дека тоа треба да биде во согласност со препораките на Венецијанската комисија и со меѓународните стандарди. Оваа формулација е важна затоа што ја враќа темата таму каде што мора да биде – во закон, институции и процедури, а не во надвикување меѓу партии.

ВРЕДИ, ДУИ, Села – три политички линии околу исто барање

ВРЕДИ ја поставува темата како прашање на политичка злоупотреба: според нив, студентите се користат за враќање на ДУИ во политичка игра. ДУИ, пак, тврди дека протестот не е партиски, туку студентски. Алијанса за Албанците на Зијадин Села ја поддржува студентската иницијатива и ја поврзува со пошироката рамноправност на албанскиот јазик.

Во меѓувреме, копретседателите на ВРЕДИ, Билал Касами и Изет Меџити, најавија дека наскоро ќе има „добри вести“ и порачаа дека правосудниот испит ќе биде и на албански јазик. Таквата порака може да ја смири тензијата само ако зад неа следува правно прецизен документ. Во спротивно, таа останува уште една политичка реченица во долга серија ветувања што се трошат побрзо од институционалната доверба.

Во тоа е суштината: јазичните права не смеат да бидат изборен реквизит, а правниот систем не смее да се претвори во простор за партиско докажување. Ако барањето е правно издржано, треба да се реши со закон. Ако има ограничувања, тие треба да се објаснат јавно, прецизно и без етничко потпалување. Ништо не ја поткопува државата повеќе од нерешено прашање што сите го користат, а никој не го затвора.

Право, јазик и државна зрелост

Прашањето за правосудниот испит на албански јазик не може да се сведе ниту на „антидржавна провокација“, ниту на едноставна парола за рамноправност. Во правото деталите се суштина. Треба да се знае дали испитните прашања, материјалите, комисиите, записниците, жалбените постапки и уверенијата можат да функционираат двојазично без да се наруши правната сигурност. Треба да се знае и како тоа ќе се усогласи со статусот на македонскиот јазик, со употребата на јазиците во институциите и со стандардите за професиите во правосудството.

Но исто толку важно е државата да не изгледа како да ги слуша граѓаните само кога ќе излезат на протест. Кога една генерација млади правници бара пристап до испит на јазикот на кој студирала значаен дел од образованието, тоа бара аргументиран институционален одговор. Не навреда. Не етикета. Не партиска прес-конференција. Одговор.

Во спротивно, секоја страна ќе си ја земе половината вистина што ѝ одговара. Едните ќе велат дека се брани јазично право, другите дека се прави политички притисок. А јавноста ќе остане меѓу две вревачи линии, без јасна информација што точно предвидува законот, што предлага Владата и кога ќе има решение.

Студентите не треба да бидат штит за партиите

Најопасниот дел од оваа приказна е можноста студентите да станат политички штит. Младите луѓе имаат право да протестираат, да бараат, да притискаат и да не се согласуваат. Но партиите немаат право да ги претворат во сценографија за сопствени пресметки. Во оваа земја премногу често автентичните граѓански барања завршуваат во партиски раце, па потоа целата тема се дискредитира – не затоа што барањето е нужно погрешно, туку затоа што некој го претворил во инструмент.

Ако ВРЕДИ навистина сака да го реши прашањето, треба брзо да понуди законски чисто решение. Ако ДУИ навистина смета дека барањето е студентско и праведно, треба да одговори зошто тоа не било решено во периодите кога имала силна институционална моќ. Ако Села и другите политички актери повикуваат на поддршка, треба да објаснат како барањето ќе се спроведе без нови правни и етнички конфликти.

Ова е Panoptikum момент: кога сите зборуваат во име на јазикот, најчесто најмалку се слушаат луѓето што треба да живеат со последиците од решението.

Државата мора да избере: закон или етнички театар

Македонија нема луксуз секое јазично прашање да го претвора во мала политичка криза. Државата мора да научи да ги решава овие теми со ладна глава: преку законска анализа, јавна дебата, институционална одговорност и јасни рокови. Ако се подготвува решение за правосудниот испит на албански јазик, јавноста треба да го види текстот, аргументите и последиците. Ако не се подготвува, тоа исто така треба чесно да се каже.

Правото не смее да биде заложник на партиски натпревар, а јазикот не смее да биде гориво за недоверба. Во едно зрело општество правото на употреба на јазик и обврската за функционална држава не се непријатели. Тие се тест дали политиката знае да мисли подалеку од следниот протест.

Затоа оваа тема не треба да се затвори со победничка изјава на една партија или со пораз на друга. Треба да се затвори со правно издржано, транспарентно и применливо решение. Сè друго ќе биде уште една епизода во старата македонска навика: да се отвораат големи прашања за мали политички поени, а потоа да се чудиме зошто довербата во институциите е толку мала.