Еден ден по првата официјална посета на Володимир Зеленски на Србија Александар Вучиќ почувствува потреба повторно да објасни кому му служи Белград. Одговорот беше формулиран без дипломатска магла: ниту на Америка, ниту на Германија, ниту на Русија – туку само на Србија. Таа реченица не е обична реакција на критики. Таа е кратка дефиниција на политичкиот модел со кој Вучиќ со години се обидува да ја одржи Србија во простор меѓу Истокот и Западот, без целосно да се врзе за ниту една страна.
Посетата на Зеленски вчера покажа и нешто друго: таквата политика сè уште функционира, но просторот за маневрирање станува потесен. Белград успеа да го пречека украинскиот претседател, да ја потврди поддршката за територијалниот интегритет на Украина, да најави економска и хуманитарна соработка и истовремено да инсистира дека пријателството со Москва не се урива. На хартија, тоа изгледа како дипломатска рамнотежа. Во реалноста, секој нов потег отвора нова сметка.
Зеленски во Белград беше повеќе од протокол
Официјалната верзија на средбата е внимателно конструирана. Според Претседателството на Србија, Вучиќ и Зеленски разговарале за економија, трговија, енергетика, инфраструктура, европскиот пат на двете земји и конкретни форми на идна соработка. Потпишан е и меморандум во областа на безбедноста на храната и здравјето на животните, додека Белград најави дополнителна хуманитарна и енергетска помош за Украина.
Киев ја постави средбата во слична рамка. Украинското претседателство ја нагласи билатералната соработка, трговијата, инфраструктурните проекти и продолжувањето на српската хуманитарна поддршка. Тоа е дипломатскиот дел од приказната. Политичкиот дел започнува таму каде што протоколарните реченици завршуваат.
Србија и Украина имаат еден необичен заеднички именител: и двете држави во сопствената надворешна политика силно се повикуваат на принципот на територијален интегритет, но од различни историски и безбедносни позиции. Белград го користи тој принцип во однос на Косово. Киев го користи како основа на својата борба против руската инвазија и анексијата на украински територии. Токму затоа Зеленски во Белград повтори дека украинската позиција за непризнавање на Косово не е променета.
Косово ја откри најнепријатната противречност
За Србија таа украинска позиција е дипломатски капитал. Вучиќ може да каже дека Белград го почитува територијалниот интегритет на Украина, а Киев возвраќа со непризнавање на Косово. Така двете страни создаваат формула на заемност што им одговара во меѓународните институции, иако нивните пошироки геополитички позиции се далеку од идентични.
Меѓутоа, за Приштина оваа логика е неприфатлива. По изјавата на Зеленски градоначалникот на Приштина Перпарим Рама објави дека се отстрануваат украинските знамиња и симболите на поддршка поставени по руската инвазија во 2022. година. Пораката беше политички директна: солидарноста со Украина не значи прифаќање на украинската позиција за косовската државност.
Тирана реагираше на институционално ниво. Аалбанското Министерство за Европа и надворешни работи порача дека нема паралела меѓу Косово и Украина, истовремено потврдувајќи ја поддршката и за украинскиот суверенитет и за независноста на Косово.
Тука се гледа границата на дипломатските аналогији. Киев има силна политичка причина да биде внимателен со секој преседан што Москва би можела да го употреби во сопствената аргументација. Албанија и Косово, пак, инсистираат дека нивниот случај има различна историска, политичка и правна генеза. Тие две позиции не можат лесно да се спојат во една балканска формула. Вучиќ токму во таа несогласност добива простор.
Москва го чита Белград поинаку
Она што за српската власт е независност, за дел од руската медиумска и политичка сцена сè почесто изгледа како постепено приближување кон Западот. Руските медиуми внимателно ја следеа посетата на Зеленски, особено повторената српска поддршка за територијалниот интегритет на Украина, хуманитарната помош и можностите за подлабока соработка.
Вучиќ затоа ден по средбата мораше повторно да ја постави домашната рамка: Србија, рече тој, нема повеќе столици – има само една, српска. Во таа метафора е содржана целата негова надворешна политика. Кина може да биде економски партнер, Русија историски и енергетски партнер, САД важен политички и економски фактор, Европската Унија формална стратешка цел, а Украина држава со која Белград може да гради конкретна соработка.
Проблемот е што овие односи веќе не постојат во одделни дипломатски фиоки. Војната во Украина ги поврза. Прашањето за санкциите кон Москва влијае врз европскиот пат на Србија. Односот кон Киев се чита во Русија. Односот кон Косово се чита и во Украина и во западните престолнини. А секоја фотографија, секоја реченица и секоја посета стануваат сигнал што некој ќе го протолкува како приближување или оддалечување.
На Паноптикум веќе пишувавме дека европскиот пат на Србија сè повеќе зависи и од политичките сигнали што Белград ги испраќа, а не само од техничкото исполнување на условите. Посетата на Зеленски само ја прави таа противречност повидлива.
Едно новинарско прашање ја покажа силата на политичкиот јазик
Средбата доби уште еден слој кога германскиот новинар Михаел Мартенс го праша Зеленски што Европа може да направи за Украина да „убие повеќе Руси“, односно руски војници. Формулацијата предизвика жестоки реакции во Србија и Русија, закани кон новинарот и дебата за границата меѓу провокативното прашање и јазикот што самиот станува политички настан.
Реакциите покажуваат колку лесно една дипломатска средба може да биде проголтана од една реченица. Вучиќ одговори дека се надева оти убивањето ќе престане. Зеленски ја врати темата кон финансиската и европската поддршка што Украина ја бара за продолжување на одбраната.
Ова не е спореден медиумски инцидент. Во политичката комуникација зборовите не служат само за опис на реалноста – тие ја произведуваат рамката низ која јавноста ја гледа. „Убивање Руси“ и „одбрана на Украина“ можат да се однесуваат на ист воен контекст, но создаваат сосема различна политичка слика. Токму затоа Москва го користи првиот јазик, Киев вториот, а Белград се обидува да остане надвор од двата табора.
Вучиќ не седи на повеќе столици – тој тргува со простор
Тврдењето дека Србија „седи на повеќе столици“ е премногу едноставно за она што реално го прави Вучиќ. Неговата политика повеќе личи на постојано тргување со геополитички простор. На секој партнер му нуди нешто што другиот не го добива целосно: на ЕУ европска ориентација, на Москва непрекинати политички врски, на Кина инфраструктурно и економско партнерство, на Вашингтон прагматична соработка, на Киев поддршка за територијалниот интегритет и хуманитарна помош.
Тоа е рационална стратегија додека сите страни се подготвени да ја толерираат. Но колку повеќе се продлабочува геополитичката конфронтација, толку поскапа станува неутралната зона меѓу нив. Србија не мора утре да избере Москва или Брисел, но секоја следна криза ќе бара сè поконкретен одговор.
Во претходната анализа за средбата Вучиќ – Зеленски во Белград ја отворивме европската страна на приказната: двете земји гледаат кон истата Унија, но со различна брзина, различни очекувања и различен политички товар. Овој пат посетата покажа нешто пошироко – европскиот пат не е одвоен од односите со Москва, Косово, Киев или Вашингтон. Сè е веќе дел од една иста сметка.
Зошто ова треба да се гледа и од Македонија
За Македонија српското балансирање не е егзотична соседска политика. Тоа е пример за поширокиот проблем на малите и средни држави на Балканот: како да се зачува простор за сопствен интерес во средина во која големите сили повторно бараат појасно геополитичко позиционирање.
Македонија избра многу појасна евроатлантска насока од Србија, но и таа добро ја знае разликата меѓу формална стратешка определба и реалната политичка цена на интеграцијата. Европските ветувања, билатералните блокади, регионалните спорови и безбедносните потреси постојано покажуваат дека Балканот не живее во чисти дипломатски категории.
Затоа вреди да се следи Белград. Не затоа што српскиот модел треба да се копира, туку затоа што таму во концентрирана форма се гледа судирот меѓу суверенитетот како политичка реторика и зависностите што ги создава современата геополитика.
Вучиќ може уверливо да повторува дека Србија има само една столица. Вистинското прашање е колку долго таа столица може да остане на исто место додека подот околу неа постојано се поместува.
