Секоја власт располага со информации кои јавноста не ги знае веднаш. Дел од нив оправдано се чуваат поради истрага, безбедност, дипломатија или заштита на лични податоци. Проблемот почнува кога молчењето престанува да го штити јавниот интерес и станува штит за партискиот рејтинг, функцијата, тендерот, договорот, грешката или човекот кој не смее да падне.

Тогаш криената вистина не исчезнува. Таа само зрее во темнината, собира документи, сведоци, сомнежи и огорченост. Кога конечно ќе излезе на виделина, најчесто се појавува токму во мигот што власта го смета за „непријатен“ – пред избори, среде криза, при внатрепартиска пресметка или кога јавноста веќе се подготвува да поверува во ново ветување.

Власта може да го одложи објавувањето на вистината. Не може да го избере нејзиниот конечен политички ефект.

Молчењето како партиска технологија

Политичката тајна ретко изгледа како драматична завера во затворена просторија. Почесто е административно тивка. Еден извештај не се објавува. Еден договор се прогласува за деловна тајна. Една одлука се соопштува без прилозите. Една бројка се трга од презентацијата. Еден функционер „не бил информиран“, друг „не е надлежен“, трет ветува дека јавноста ќе добие одговор кога ќе завршат процедурите.

Така се создава политичко време различно од реалното време. Настанот веќе се случил, последиците веќе ги чувствуваат граѓаните, парите можеби се потрошени, одлуката е донесена, а јавноста сè уште живее во официјално произведено незнаење.

Тоа незнаење не е празен простор. Власта го пополнува со пораки, прес-конференции, контролирани толкувања и внимателно избрани половини од фактите. Во таквата средина јазикот станува средство за управување со мислата: прикривањето се нарекува „одговорност“, молчењето станува „институционална постапка“, а одбивањето да се одговори се продава како „заштита на процесот“.

Вистината не се негира секогаш директно. Понекогаш се задушува со процедура.

Она што се крие станува поголемо од првичната грешка

Власта често се плаши дека признавањето грешка ќе покаже слабост. Во реалноста најтешките политички штети не ги произведува секогаш самиот пропуст, туку обидот тој да се сокрие. Граѓаните можат да разберат лоша процена, неподготвеност, па дури и сериозен неуспех, доколку пред нив стои одговорна институција која ги кажува фактите, ги признава последиците и презема мерки.

Кога ќе се открие дека некој знаел, молчел и свесно ја обликувал јавната слика, грешката се претвора во измама. Прашањето веќе не е само што се случило, туку кој одлучил народот да не знае. Токму тука почнува трајната политичко-партиска последица.

Изборен пораз може да се надомести. Партиски лидер може да се смени. Коалиција може да се обнови под друго име. Изгубената доверба, пак, останува во колективното паметење многу подолго од еден мандат. Таа се пренесува од еден скандал во друг и создава уверување дека секоја официјална верзија има скриен прилог, секое ветување има невидлива цена, а секое доцнење крие нечиј интерес.

Тогаш последицата веќе не ја плаќа само власта што криела. Ја плаќа и државата затоа што граѓаните престануваат да им веруваат и на институциите што можеби не биле дел од прикривањето.

„Непријатното време“ никогаш не е случајно

Вистините што долго биле затворени ретко излегуваат поради ненадејна љубов кон транспарентноста. Ги отвораат сменети политички односи, внатрешни расколи, истражувачки новинари, ревизори, свиркачи, судски постапки, протечени документи или функционери што решиле да го спасат сопствениот образ со откривање на туѓата одговорност.

За власта моментот секогаш изгледа неправеден. Таа ќе тврди дека објавувањето е темпирано, дека зад него стои партиска пресметка или дека се нарушува стабилноста. Понекогаш тоа навистина може да биде точно. Фактот дека некој ја објавува вистината од политички интерес, сепак, не ја прави самата вистина помалку вистинита.

Во политиката мотивот на оној што открива често се користи за да се избегне содржината на откриеното. Наместо одговор на документот, се напаѓа неговиот извор. Наместо објаснување на одлуката, се анализира датумот на објавување. Наместо одговорност, се произведува нова партиска магла.

Таа техника е дел од пошироката врска меѓу политичката лага, вистината и моќта. Кога фактите стануваат опасни за власта, таа се обидува да ги претвори во мислења, шпекулации или непријателска пропаганда.

Транспарентноста не е подарок од власта

Јавните информации не се приватна сопственост на функционерите. Тие произлегуваат од одлуки донесени во име на граѓаните, со јавни овластувања и со пари што не ѝ припаѓаат на ниту една партија. Токму затоа правото на пристап до информации е една од практичните брани против културата на тајност, како што покажуваат и анализите за улогата на пристапот до информации во демократското управување.

Во Македонија постои институционален механизам за ова право, а извештаите на Агенцијата за заштита на правото на слободен пристап до информациите од јавен карактер се еден од местата каде што може да се следи колку формалната обврска навистина станува јавна практика.

Сепак, објавувањето документи само по себе не значи отворена власт. Информацијата може да биде доцна, нецелосна, технички неразбирлива или закопана во стотици страници. Вистинската транспарентност подразбира јавноста навреме да разбере што се одлучува, кој одлучува, врз кои податоци и со какви последици.

Сè друго е административно исполнување на формата без демократска суштина.

Партијата што ја брани тајната ја наследува и вината

Криената вистина создава посебен проблем за политичките партии: одговорноста не останува ограничена на човекот што ја донел одлуката. Кога целата партиска структура учествува во негирањето, релативизирањето или напаѓањето на оние што прашуваат, таа колективно ја презема тежината на прикривањето.

Подоцна не е доволно да се каже дека неколкумина ја злоупотребиле довербата. Ако партијата ги бранела, ги наградувала или молчела за нив, јавноста со право ја чита таа одбрана како политичка согласност. Партиското членство не може да биде алиби за морално слепило, а дисциплината не ја поништува личната одговорност.

Ова е точката во која власта што не ја поднесува вистината почнува да ја разградува политиката. Таа не го оштетува само сопствениот углед, туку ја спушта мерката за сите што доаѓаат по неа. Следната власт го наследува истиот апарат на молчење и лесно се убедува дека тајноста е нормален инструмент на владеење.

Народот можеби дознава доцна, но памети поинаку

Политичките центри често ја потценуваат разликата меѓу краткото внимание и долгото паметење. Еден скандал може да исчезне од насловните страници за неколку дена, а неговата смисла да остане со години. Луѓето можеби нема да ги запомнат сите имиња, датуми и документи, но ќе го запомнат чувството дека некој ги сметал за недостојни да ја знаат вистината.

Токму тоа чувство создава трајни политички последици. Не секогаш веднаш и не секогаш на првите избори. Понекогаш се покажува како апатија, отсуство од гласање, радикализација, цинизам или подготвеност да му се поверува на секој што ветува дека ќе го урне „системот“. Кога институционалната вистина долго се крие, просторот го освојуваат гласини, теории и политички трговци со гнев.

Затоа власта која ја крие вистината не го контролира само денешниот наратив. Таа го подготвува утрешното недоверие.

Ниту една власт не паѓа исклучиво поради една откриена тајна. Паѓа кога тајната ќе ја потврди веќе насобраната мисла дека владеела за себе, а зборувала во името на сите. Во тој миг „непријатното време“ престанува да биде медиумски проблем и станува политичка пресуда.

Вистината можеби доцни. Нејзината сметка речиси никогаш.