Власта најпрво го освојува јазикот

Лагата во политиката ретко почнува како голема измама. Почесто се појавува како мала корекција на стварноста, како „поинакво толкување“, како половична реченица што премолчува повеќе отколку што кажува. Политичката лага не е обична невистина. Таа е организиран обид светот да се прераскаже така што власта секогаш да изгледа неопходна, противникот опасен, а граѓанинот недоволно упатен за да му се верува на сопствениот суд.

Во приватниот живот лагата ја нарушува довербата меѓу двајца луѓе. Во политиката таа ја нарушува довербата меѓу човекот и стварноста. Тоа е многу подлабока повреда. Кога политичарот лаже, тој не сака само да избегне одговорност. Тој сака да го смени теренот на кој се поставува прашањето за одговорноста. Веќе не се расправа за тоа што се случило, туку кој има право да каже што се случило.

Затоа лагата во политиката е секогаш борба за јазикот. Оној што ги контролира зборовите, ги контролира и границите на дозволеното мислење. Кризата станува „предизвик“, неуспехот „реформа“, сиромаштијата „транзиција“, корупцијата „перцепција“, а пропагандата „комуникациска стратегија“. Со текот на времето јавниот говор престанува да ја осветлува стварноста и почнува да ја замаглува.

Од невистина до систем

Хана Арент, една од најважните мислителки на политичкото зло и јавната вистина, предупредуваше дека фактите во политиката се кревки токму затоа што не можат сами да се одбранат. Фактот не убедува како идеологија, не заведува како мит, не ветува спас како партиски слоган. Тој едноставно стои таму – тврд, понекогаш непријатен, понекогаш здодевен. Во есејот „Truth and Politics“, Арент пишува за судирот меѓу фактичката вистина и политичката моќ, а Stanford Encyclopedia of Philosophy ја издвојува токму нејзината грижа дека фактичката вистина бара признавање, додека политиката често сака простор за маневар.

Тука се раѓа опасноста: лагата во политиката не мора да биде уверлива за да биде успешна. Доволно е да биде повторувана, доволно е да создаде сомнеж, доволно е да го натера човекот да крене раце и да рече: „Сите лажат“. Во тој миг лагата ја постигнала својата најголема победа. Не затоа што станала вистина, туку затоа што ја уништила потребата од вистина.

Пропагандата токму тука ја наоѓа својата сила. Таа не е само ширење лаги, туку внимателно обликување на јавната перцепција преку факти, полуфакти, гласини и невистини насочени кон влијание врз јавното мислење, како што ја дефинира Encyclopaedia Britannica. Политичката лага не сака секогаш да измисли нов свет; често ѝ е доволно да го направи постојниот нечитлив.

Граѓанинот како соучесник и жртва

Ниедна политичка лага не живее само од устата на политичарот. Таа живее и од стравот, интересот, заморот и навиката на јавноста. Граѓаните не се секогаш невини набљудувачи. Понекогаш сакаат да бидат излажани затоа што лагата им нуди поудобен свет од вистината. Таа им вели дека не се виновни, дека не мора да мислат, дека некој друг е причината за нивната несреќа.

Најопасна е лагата што се совпаѓа со нашата желба. Таа не изгледа како измама, туку како олеснување. Ни дава непријател, ни дава оправдување, ни дава чувство дека сме на вистинската страна на историјата без да мораме да платиме цена за тоа. Таа го претвора граѓанинот во навивач, а јавноста во трибина.

Во таков амбиент политиката веќе не се мери со вистинитост, туку со емоционална употребливост. Прашањето не е дали е нешто точно, туку дали „нашите“ имаат корист од тоа. Така лагата престанува да биде морален проблем и станува идентитетски знак. Човекот не ја брани лагата затоа што верува во неа, туку затоа што преку неа ја брани групата на која ѝ припаѓа.

Кога сите вистини се прогласени за мислења

Модерната политика сè почесто ја користи најподмолната форма на лага: претворање на фактите во „ставови“. Ако бројката не одговара, се вели дека е „интерпретација“. Ако документот е непријатен, се вели дека е „дел од кампања“. Ако новинарот прашува, тој „работи за некого“. Ако граѓанинот се сомнева, тој е „изманипулиран“.

Така се создава јавен простор во кој ништо не може да се докаже, а сè може да се релативизира. Тоа не е слобода на мислење, туку напад врз самата можност за заедничка стварност. Демократијата не може да живее само од избори, партии и процедури. Таа бара минимален договор дека некои работи се случиле, дека некои бројки значат нешто, дека некои зборови обврзуваат.

Кога тој договор ќе исчезне, политиката се претвора во театар на убедувања без одговорност. Победува оној што најгласно ја изговара својата верзија, не оној што најчесно се соочува со фактите. Јавниот разговор станува пазар на магли.

Лагата како евтина замена за визија

Политичката лага најчесто се појавува таму каде што нема вистинска визија. Кога власта нема што да изгради, таа почнува да измислува што наводно спречила. Кога нема резултати, произведува непријатели. Кога нема идеја, бара заговор. Кога нема морален авторитет, создава митологија околу себе.

Тоа е стара техника: ако не можеш да ја подобриш стварноста, промени ја приказната за неа. Ако луѓето живеат тешко, кажи им дека живеат историски. Ако институциите се слаби, кажи им дека државата е под напад. Ако правдата не функционира, кажи им дека правдата е сложен процес. Јазикот станува завеса зад која се крие празнината.

Во Македонија, како и во многу мали и изморени општества, лагата често се храни од колективната исцрпеност. Луѓето долго слушаат ветувања, долго гледаат исти лица во различни улоги, долго ја плаќаат цената на туѓите „стратегии“. И тогаш настанува најопасниот облик на политичка апатија: не неверување во една партија, туку неверување дека вистината воопшто има политичка вредност.

Зошто вистината е политичка обврска

Вистината не ја прави политиката чиста. Ниту една политика не е ослободена од интереси, судири, компромиси и тактички молчења. Но без вистина политиката престанува да биде јавна работа и станува управување со илузии. Граѓанинот тогаш не избира меѓу програми, туку меѓу сценографии.

Да се брани вистината во политиката не значи да се бара свет без грешки. Тоа значи да се одбие живот во кој секоја грешка однапред е претворена во туѓа вина, секоја критика во предавство, секое прашање во напад. Вистината е непријатна затоа што бара зрелост. Таа не ни дозволува постојано да бидеме жртви на туѓа измама; нè принудува да видиме и каде сме молчеле, каде сме се приспособиле, каде сме аплаудирале кога требало да прашаме.

Политичката лага не умира кога ќе биде демантирана. Таа умира кога ќе престане да биде корисна. А престанува да биде корисна само во општество што ја цени вистината повеќе од моменталната партиска удобност. Тоа е тешка култура. Не се создава со еден изборен циклус, ниту со една морална лекција. Се создава со навика да се прашува, да се проверува, да се памети.

Лагата во политиката е стара колку и самата власт. Но секое време мора одново да одлучи дали ќе ја прифати како нормален дел од играта или ќе ја препознае како болест на јавниот живот. Затоа вистината не е луксуз на идеалистите. Таа е последната одбрана на граѓанинот од политиката што сака да го убеди дека неговите очи не гледаат, неговото паметење не вреди и неговиот глас треба да служи само како потврда на веќе напишана лага.