Постои една чудна неправда во начинот на кој ја разбираме творечката сила. Младоста ја поврзуваме со новото, со ризикот, со енергијата и со иднината, а годините многу полесно ги ставаме во речникот на завршувањето: искуство, минато, сеќавање, пензија, повлекување. Како човекот што создава да има невидлив рок на употреба. Како талентот да мора да се оправда навреме, а потоа достоинствено да отстапи место.
Меѓутоа, творецот не старее според таа административна логика. Тој старее со своето дело. Со секоја книга што ја напишал и со секоја што не успеал да ја напише. Со секоја слика што ја довршил и со сите што останале во мислата. Со музиката што ја слушнал поинаку по триесет години работа. Со заблудите што ги напуштил, со техниката што престанал да ја докажува и со она ретко сознание што доаѓа дури кога човек веќе нема потреба да покажува колку знае.
Затоа зрелоста на творецот не треба да се разбира како остаток од неговата некогашна сила. Понекогаш токму тогаш започнува најчистиот дел од творештвото.
Годините не носат само загуба, туку селекција
Со возраста човек губи нешта. Тоа не треба ниту да се романтизира, ниту да се прикрива. Се менуваат телото, издржливоста, брзината, сетилата, понекогаш и можноста за долга концентрација. Сепак, создавањето никогаш не било едноставен натпревар во брзина.
Она што зрелите години можат да му го дадат на творецот е нешто друго: способност за селекција. По децении работа тој почнува појасно да гледа што му е суштинско, а што било само потреба да се допадне, да докаже, да импресионира или да биде во чекор со своето време. Се намалува желбата за украсување на мислата. Почнува да исчезнува вишокот.
Истражувањата за креативноста во подоцнежниот период од животот укажуваат дека творечката активност може да остане значаен извор на самовреднување, когнитивна стимулација и општествена поврзаност. Поновите истражувања одат и чекор понатаму: тие предупредуваат дека не треба ни самата креативност во староста да ја претвориме во нова обврска човекот постојано да биде продуктивен, успешен и „млад по дух“. Творештвото има вредност и кога не произведува спектакуларен резултат, пазарен успех или јавна потврда.
Тоа е важна разлика. Зрелиот творец не е вреден затоа што сè уште успева да се однесува како млад. Вреден е затоа што годините му овозможиле да стане она што младоста не можела да го произведе – човек со долго наталожено искуство, сопствен критериум и паметење на повеќе времиња.
Кога ограничувањето станува нов јазик
Историјата на уметноста дава впечатливи примери дека физичкото ограничување не мора да значи и творечки крај. Во последната деценија од животот Henri Matisse создава цел нов визуелен јазик со обоена хартија и ножици. Museum of Modern Art го опишува неговиот циклус на cut-outs како радикално ново поглавје во неговата долга кариера – не како замена од нужда, туку како нов начин бојата и линијата да станат едно.
Слично е и со Georgia O’Keeffe. Нејзиниот вид постепено се влошувал, а последната маслена слика без помош ја насликала во 1972. година. Сепак, Georgia O’Keeffe Museum забележува дека таа продолжила да создава и во длабока старост, користејќи помошници и работејќи со меморијата и имагинацијата. Таа не го победила стареењето. Го променила начинот на работа.
Во тоа можеби се наоѓа една од најсилните особини на зрелиот творец: приспособувањето без капитулација. Кога еден начин повеќе не е можен, не мора да исчезне потребата за создавање. Може да се роди друг начин.
Искуството не е повторување на веќе познатото
Постои и спротивна опасност. Годините сами по себе не создаваат вредност. Долгата кариера може да донесе мајсторство, но може да донесе и повторување. Творецот може да стане заробеник на сопствениот успех, да ја повторува формулата по која еднаш бил препознаен и постепено да стане имитатор на самиот себе.
Затоа зрелоста е вредност само кога искуството останува живо. Кога не е складиште на стари решенија, туку способност подобро да се разликува важното од небитното. Во еден преглед посветен на креативноста кај уметниците во повозрасни години се посочува токму оваа двојност: дел од авторите продолжуваат да развиваат нови форми и идеи, додека други можат да се претворат во повторувачи на веќе освоеното. Годините не гарантираат длабочина. Тие само даваат можност таа да се изгради.
Вистинскиот зрел творец затоа не е човек што знае сè. Напротив, често станува послободен токму затоа што веќе знае колку малку може конечно да се знае. Неговата сигурност не е во тоа дека има одговор за сè, туку дека научил кои прашања вреди да ги следи.
Вредноста на творецот не истекува со неговата јавна видливост
Тука доаѓаме до потешкото прашање: кој ја определува вредноста?
Современата култура е силно насочена кон новото. Ново име, ново лице, нов тренд, нова генерација. Во таков систем зрелоста лесно станува медиумски хендикеп. Светот што постојано бара „следно“ тешко се задржува кај човек кој веќе има долга биографија зад себе.
Тоа не е само културен вкус. Тоа може да биде и форма на ејџизам. Светската здравствена организација го определува ејџизмот како стереотипи, предрасуди и дискриминација врз основа на возраста и предупредува дека таквите обрасци се широко распространети. Во уметноста тие не мора секогаш да изгледаат како отворено отфрлање. Понекогаш се појавуваат како претпоставка дека повозрасниот автор веќе го кажал своето, дека неговото време поминало или дека новото по дефиниција треба да се бара кај помладите.
Но културната вредност не функционира според биолошки календар.
Во текстот на Panoptikum „Признателноста на творецот: тивката мера на едно општество“ прашањето е поставено токму таму каде што најмногу боли: дали умееме да го препознаеме творецот додека е жив, активен и присутен или стануваме великодушни дури кога признанието повеќе ништо не може да промени во неговиот живот?
Тоа прашање станува уште потешко кај творецот во години. Тогаш признанието има и временска тежина. Човек што со децении создавал не бара нужно ордени, свечени академии или протоколарни говори. Многу почесто бара едноставна потврда дека трудот бил виден, прочитан, чуен и земен сериозно.
Почитта не е милост
Почитувањето на зрел творец не значи неговото дело автоматски да биде прогласено за големо само затоа што авторот има многу години. Возраста не смее да стане замена за критериумот. Тоа би било подеднакво навредливо како и игнорирањето.
Почитта значи нешто друго: да му се признае правото на сериозно вреднување.
Да не биде тргнат настрана само затоа што повеќе не припаѓа на „новата сцена“. Да не се третира како културна историја ако сè уште создава. Да му се овозможи делото да биде разгледано според она што е, а не според датумот на раѓање на авторот.
Тоа е блиско до поширокото прашање што Panoptikum го отвора во текстот „Оригиналниот творец во општеството – меѓу слободата, конформизмот и признанието“: дали едно општество навистина ги вреднува творците или ги прифаќа дури кога стануваат безопасен дел од веќе утврдениот канон?
Почитта кон творецот е жива само додека може нешто да му значи. Посмртната награда може да исправи историска неправда, но не може да му врати ниту еден ден во кој човекот создавал во чувство дека неговото дело никому не му е потребно.
Признанието како човечки, а не церемонијален чин
Творецот не треба да биде зависен од признанието. Делото што постои само за аплауз станува заложник на публиката. Во текстот „Творецот пред сопственото дело – кога самосвесноста станува мерка на вредноста“ токму затоа е важна разликата меѓу суетата и зрелото сознание на авторот за она што го создал.
Но од тоа не следува дека признанието е неважно.
Човек може да знае што вреди и сепак да има потреба неговата работа да биде препознаена. Тоа не е слабост. Творештвото по својата природа бара однос. Книгата претпоставува читател. Музиката слушател. Сликата поглед. Мислата друг ум што ќе ѝ се спротивстави или ќе ја продолжи.
Признанието затоа не е само награда. Тоа е доказ дека врската меѓу творецот и заедницата не е прекината.
Особено во зрелите години, кога човек веќе има поголем дел од патот зад себе, таквата потврда добива поинаква тежина. Не затоа што суетата расте со возраста, туку затоа што времето за исправка станува покусо.
Да не го славиме творецот дури кога ќе стане спомен
Има нешто длабоко противречно во општествата што лесно подигаат споменици, а тешко обезбедуваат почит за жив човек. Со години можат да го игнорираат авторот, а потоа неговото име да го претворат во културна обврска. Да именуваат улица, награда или сала по него и да зборуваат за „големината што ни ја оставил“.
Таквата почит не е безвредна. Паметењето е неопходно. Но вистинската културна зрелост се покажува порано.
Се покажува кога творецот има седумдесет, осумдесет или деведесет години и сè уште работи. Кога не го прашуваме само што направил некогаш, туку што мисли денес. Кога не го повикуваме единствено на јубилеи, туку го вклучуваме во живиот разговор на културата. Кога разбираме дека неговото присуство не е остаток од минатото, туку ретка можност една заедница да има крај себе човек кој видел повеќе епохи, повеќе заблуди и повеќе промени од повеќето од нас.
Истражувањата за творештвото во подоцнежниот живот покажуваат дека креативната активност може да остане поврзана со смисла, самодоверба, социјална поврзаност и благосостојба. Систематските прегледи на ова поле истовремено нè предупредуваат да не го гледаме човекот само низ користа што може да ја произведе.
Токму затоа творецот во години не треба да се почитува само поради неговото минато. Треба да се гледа како сегашен човек.
Неговата најголема вредност понекогаш можеби не е во бројот на создадени дела, награди или признанија, туку во кристализираното искуство што само времето можело да го создаде. Во способноста да го исфрли непотребното. Да не трча по секоја мода. Да не му се плаши на молкот. Да знае дека едно дело не мора да биде гласно за да трае.
И можеби токму тука се проверува нашата сопствена културна зрелост: не во тоа колку убаво зборуваме за големите творци откако ќе си заминат, туку дали умееме навреме да погледнеме кон човекот што е сè уште меѓу нас и едноставно да му кажеме – го гледаме она што го создаваш.
Извори и дополнително читање
- PubMed – Creativity in later life
- PubMed – Later-Life Creativity and Successful Aging in Neoliberal Agendas
- National Library of Medicine – Creativity and the exceptional aging artist
- PubMed – Arts and creativity in later life and their impact on health and wellbeing
- PubMed – Perspectives on creative well-being of older adults
- World Health Organization – Ageism
- MoMA – Henri Matisse: The Cut-Outs
- Georgia O’Keeffe Museum – About Georgia O’Keeffe
