Не е суета творецот да знае дека создал нешто вредно. Вистинскиот проблем започнува кога не умее да направи разлика меѓу самовосхитот и зрелото сознание за сопствениот творечки дострел. Делото бара публика, критика и време – но пред сè бара автор кој знае што создал.
Творецот можеби никогаш не е толку сам како во мигот кога завршува едно дело. Д0о тој момент бил во него. Го создавал, го менувал, го рушел и повторно го составувал. Живеел со неговите зборови, линии, тонови, бои, мисли и тишини. Но кога ќе ја стави последната точка, последниот потег на четката или последниот акорд, се случува нешто необично: она што било дел од него почнува да стои пред него.
Тогаш започнува вториот чин на творењето – судот.
Колку вреди ова што го создадов? Дали успеав? Дали делото има сопствен живот или само мене ми значи затоа што е мое? Дали треба да верувам во него ако другите молчат?
И, можеби најтешкото прашање: има ли творецот право самиот да биде свесен за вредноста на сопственото дело?
Одговорот не е толку едноставен колку што изгледа. Зашто меѓу здравата творечка самосвесност и суетата постои тенка, но пресудна граница.
Творецот е првиот сведок на сопственото дело
Пред книгата да стигне до читателот, писателот веќе поминал низ неа десетици пати. Пред сликата да биде изложена, сликарот ја видел во сите нејзини недовршени состојби. Пред композицијата да стигне до слушателот, композиторот веќе го слушнал секој нејзин внатрешен судир. Затоа творецот располага со едно знаење што никој друг не го поседува на ист начин. Тој знае што сакал да постигне. Знае што не успеал. Знае каде случајно нашол нешто поголемо од намерата со која започнал. Знае кои делови од делото ги добил лесно, а за кои се борел со денови, месеци или години.
Токму затоа е погрешна претпоставката дека творецот не може да има релевантен суд за сопственото дело само затоа што е негов автор. Напротив. Тој има право да суди – но мора да научи да суди строго.
Самосвесноста не е исто што и самовосхитот
Во јавниот простор често се гледа со недоверба на творец кој отворено верува во своето дело. Скромноста се смета за доблест, па понекогаш се очекува авторот дури и пред сопствената книга да стои како некој случаен минувач: без став, без процена, без увереност. Вистинската скромност, пак, не подразбира негирање на сопствената вредност.
Човек може да биде скромен и истовремено да знае дека создал значајно дело. Може да не се смета себеси за голем, а сепак да препознае дека во определен миг постигнал нешто големо.
Тоа е суштинската разлика меѓу самосвесноста и суетата. Суетата бара другите да го потврдат творецот. Самосвесноста бара творецот да ја препознае вистината во сопственото дело.
Суетата прашува:
„Колкумина ме прочитаа?“, „Кој ме пофали?“, „Кој доби награда, а јас не?“, „Зошто другите се познати повеќе од мене?“
Творечката самосвесност има други прашања:
„Дали успеав да го кажам она што навистина сакав да го кажам?“, „Дали делото има внатрешна нужност?“, „Дали нешто во него го надминува непосредниот повод поради кој е создадено?“, „Дали би застанал зад него и по години?“
Тука започнува зрелоста.
Творецот не мора да се прогласи за голем за да знае дека создал вредност
Постои голема разлика меѓу речениците: „Јас сум голем творец.“ и „Ова е добро дело.“ Првата е суд за личноста. Втората е процена на создаденото.
Зрелиот творец нема потреба себеси да се крунисува. Неговата задача не е да си доделува историско место. Тоа е работа на времето, на критиката, на публиката и на културната меморија. Има право да знае кога достигнал сопствен врв. И не само право. Можеби има и обврска. Зашто ако самиот не е способен да разликува што во неговото творештво е просечно, што е преодно, а што е суштинско, како воопшто ќе се развива?
Самосвесниот автор мора да изгради внатрешна хиерархија на своите дела. Некои ќе ги сака затоа што му биле важни во определен период. Некои ќе ги почитува затоа што го научиле нешто. Некои можеби подоцна ќе ги смета за неуспешни. Но за неколку ќе знае дека во нив се случило нешто што не се повторува лесно.
Тоа не е гордост без покритие. Тоа е творечко сознание.
Најопасната зависност: вредам само ако сум признаен
Кога творецот нема изграден сопствен критериум, лесно станува зависен од надворешниот суд. Пофалбата го крева. Молкот го уништува. Критиката го парализира. Наградата го уверува дека вреди. Отсуството на признание го наведува да се сомнева во сè што создал.
Таквата зависност може да биде погубна за творештвото. Не затоа што критиката е небитна. Напротив, сериозната критика е неопходна. Таа треба да биде огледало, а не единствениот извор на самодоверба.
Популарноста не е исто што и вредноста. Продажбата не е исто што и уметнички дострел. Наградата не е гаранција за трајност. Молкот не е доказ за безвредност.
Историјата на културата постојано покажува дека јавната видливост и внатрешната вредност на делото не секогаш се движат заедно. Затоа авторот мора да има нешто што е постабилно од аплаузот – сопствена мерка.
Делото понекогаш знае повеќе од својот автор
Еден од најтаинствените моменти во создавањето е кога делото почнува да го надминува првичниот план. Писателот започнал со една намера, а текстот го одвел на друго место. Сликарот тргнал по определена композиција, но во процесот се појавило нешто што не го предвидел. Музичарот барал еден тон, а открил цела нова структура.
Тогаш авторот станува сведок на сопственото создавање. Тоа е моментот кога делото престанува да биде само производ на волјата и почнува да поседува сопствена внатрешна логика. Зрел творец го препознава тоа. Тој знае кога делото не само што е завршено, туку кога повеќе не бара од него да биде подобрувано.
Понекогаш најтешката творечка одлука не е да продолжиш да работиш, туку да знаеш кога да запреш.
Големината на самокритиката
Самосвесност без самокритика лесно станува самоизмама. Не секое нешто во кое авторот вложил многу труд е нужно добро. Не секоја искрена исповед станува литература. Не секоја сложена мисла е филозофија. Не секоја техничка вештина создава уметничка вредност.
Токму затоа творецот мора да умее да направи болна разлика меѓу намерата и резултатот.
„Сакав да создадам големо дело“ не значи „создадов големо дело“.
Трудот заслужува почит, но трудот сам по себе не е естетски критериум.
Вистинската творечка самосвесност е строга затоа што не се задоволува со вложениот напор. Таа го гледа резултатот. И затоа зрелиот автор може да биде немилосрден кон сопствениот ракопис.
Да избрише десет страници што ги пишувал еден месец. Да отфрли песна што му е емотивно драга. Да признае дека идејата била подобра од нејзината реализација.
Токму поради таквата строгост, кога истиот тој автор ќе каже: „Ова го направив добро“, таа реченица има тежина.
Постојат дела што го надминуваат творецот
Во одреден миг секое вистинско дело му се оттргнува на својот автор. Книгата што била интимен простор станува туѓо читање. Песната што произлегла од конкретна лична болка станува нечие сосема друго искуство. Сликата добива значења што авторот не ги планирал. Музиката станува спомен на човек кој никогаш не го запознал композиторот. Тогаш делото започнува свој независен живот. Во тоа е една од највисоките потврди за неговата вредност: кога може да живее надвор од биографијата на создавачот.
Вистинскиот творец треба да биде подготвен и за тоа. Да знае што сакал да каже, но да не бара секој читател да го разбере токму така.
Авторот го создава делото, а значењето се создава повторно секогаш кога некој ќе го прочита, ќе го види или ќе го слушне.
Што ако делото не биде препознаено?
Ова е едно од најболните прашања. Што ако творецот е уверен дека создал нешто значајно, а јавноста остане рамнодушна? Што ако критичарите молчат? Што ако делото исчезне во огромната продукција на времето? Што ако не добие простор, награда, превод, изложба или читатели?
Тука самосвесноста се соочува со својот најголем испит. Творецот мора да ја прифати можноста дека јавноста можеби навистина гледа нешто што тој не го гледа. Но мора да ја прифати и спротивната можност: дека јавноста понекогаш доцни. Ниту едниот суд не смее однапред да биде прогласен за непогрешлив.
Најзрелата позиција е потешка: да се слуша критиката, без слепо да ѝ се потчини; да се верува во себе, без да се падне во самообожување; да се чека времето, без да се живее единствено за идната слава.
Времето е најголемиот, но и најнемиот критичар
Секој творец што сериозно размислува за својата работа порано или подоцна стигнува до прашањето за трајноста. Што ќе остане? Една книга? Една песна? Една мисла? Еден лик? Можеби една реченица што некој ќе ја памети долго откако ќе го заборави името на нејзиниот автор. Никој не може да си гарантира место во времето.
Затоа опседнатоста со бесмртноста е опасна.
Делото што премногу очигледно сака да биде „големо“ често ја губи живоста што го прави големо. Творецот треба да мисли на вистината на делото, не на неговиот споменик. Времето ќе одлучи за останатото.
Самосвесниот творец не мора постојано да зборува за себе
Парадоксално, колку е подлабока самосвесноста, толку помалку има потреба од јавно докажување. Човекот што навистина знае што создал нема потреба постојано да ја убедува околината во тоа. Делото е неговиот аргумент. Тој може да биде амбициозен. Може да сака читатели. Може да сака неговите книги да стигнат подалеку. Може да сака признание.
Во тоа нема ништо недостоинствено. Но неговата внатрешна рамнотежа не смее да зависи целосно од тоа.
Најсилната самосвест е тивка. Не затоа што е несигурна, туку затоа што нема потреба од непрекинато уверување.
Творечката самосвесност е и одговорност
Да знаеш дека си создал вредно дело не значи само да чувствуваш задоволство. Тоа создава одговорност. Ако еднаш си ја достигнал својата висока мерка, следното дело ќе мора повторно да се соочи со неа.
Творецот веќе не се натпреварува само со другите. Почнува да се натпреварува со сопственото најдобро. Тоа можеби е најсуровиот творечки натпревар. Читателите можат да простат послаба книга. Авторот тешко си простува ако знае дека можел повеќе.
Токму затоа самосвесноста не е удобна состојба. Таа е товар. Колку подобро ја познаваш сопствената сила, толку помалку изговори имаш за сопствената слабост.
На творецот му е потребна и храброст да си ја признае вредноста
Постојат автори кои многу лесно се преценуваат. Постојат и такви кои цел живот се потценуваат. Тие секогаш мислат дека не е доволно добро. Секој успех го припишуваат на случајност. Секоја пофалба ја примаат со сомнеж. Секогаш гледаат уште една несовршеност, уште една реченица што можела да биде подобра, уште една недостигната височина.
Самокритичноста е драгоцена, но и таа има граница. Во еден миг творецот мора да има храброст да го признае и успехот.
Да каже:
Овде сум се доближил до она што сум сакал да бидам. Овде сум успеал. Ова дело заслужува да стои.
Не поради суета. Поради вистината.
Најважното признание не доаѓа секогаш однадвор
Наградите имаат значење. Критиката има значење. Читателите имаат огромно значење.
Но постои миг кој не може да го замени ниедна свеченост. Тоа е мигот кога творецот останува сам со своето завршено дело и знае дека не го изневерил она што сакал да го создаде. Никој не аплаудира. Нема публика.Нема фотографи. Нема говори. Има само дело. И човекот што го создал. Ако тогаш може мирно да застане пред него, да ги види и неговите слабости, а сепак да знае дека во него има нешто вистинско – тоа можеби е најчистиот облик на творечка самосвесност.
Творецот има право да знае кога создал нешто што вреди
Творецот не е должен да се смалува за да изгледа скромен. Не е должен да се прави дека не ја препознава вредноста на сопственото дело ако навистина ја препознава. Но исто така нема право од сопственото уверување да создаде непогрешлив суд.
Самосвесноста не е пресуда за сопствената големина. Таа е чесност пред сопственото дело.
Да знаеш каде си успеал. Да знаеш каде си потфрлил. Да знаеш што било само обид. Да знаеш што навистина останало. И да имаш доволно внатрешна сигурност за да не зависиш од секој аплауз, но и доволно духовна дисциплина за да не ја отфрлаш секоја критика.
Можеби токму тука се наоѓа зрелоста на творецот: во способноста истовремено да биде најстрогиот критичар и најчесниот сведок на сопственото дело.
Зашто ако творецот не умее да ја препознае вредноста кога таа навистина постои, ризикува цел живот да бара од другите дозвола да верува во она што самиот го создал. А вистинското творештво, пред да биде признаено од светот, мора да биде препознаено во тишината во која е создадено.
