Македонските транспортери, организирани од асоцијацијата „Макам-транс“, денеска со дваесетина товарни возила ја блокираа крстосницата пред Делегацијата на Европската Унија во Скопје. Предупредувачкиот протест од 12 до 14 часот е дел од координирана акција со превозници од Србија, Босна и Херцеговина и Црна Гора, со барање итно да се најде решение за ограничениот престој на професионалните возачи во Шенген-зоната.
Во средиштето на проблемот е правилото според кое државјаните на трети земји можат да престојуваат во Шенген најмногу 90 дена во кој било период од 180 дена. За туристичко или повремено деловно патување тоа е јасна временска рамка. За возач чија професија подразбира постојано минување низ повеќе европски држави, истиот календар почнува да изгледа сосема поинаку.
Правилото не е ново, но контролата стана многу попрецизна
Една важна разлика често се губи во расправата: системот EES не го воведе ограничувањето 90/180. Тоа веќе е дел од шенгенските правила за краток престој, а Регулативата на ЕУ за безвизен престој го врзува безвизниот режим со максимум 90 дена во рамките на 180 дена. Новиот Систем за влез/излез – EES, пак, дигитално ги регистрира влегувањата и излегувањата на државјаните на трети земји и овозможува многу попрецизно следење на дозволениот престој.
Според Европската комисија, EES е целосно оперативен на надворешните шенгенски гранични премини од 10 април 2026 година. Тоа значи дека проблемот за професионалните возачи не произлегува од ново ограничување, туку од систематското евидентирање на правило што за луѓето чија работа се одвива на пат станува многу потешко да се заобиколи или различно да се толкува.
„Макам-транс“: неизвесноста веќе ја погодува работата
Од „Макам-транс“ велат дека проблемот веќе има директни последици за транспортниот сектор. Според податоците што асоцијацијата ги соопшти на протестот, засегнати се околу 17.000 професионални возачи од Македонија и околу 100.000 на ниво на Западен Балкан. Од асоцијацијата тврдат и дека околу половина од домашните возачи во моментов одбиваат да преземаат одредени тури поради страв од санкции, депортација или различно толкување на нивниот статус на граничните премини. Овие бројки се проценки на превозничката асоцијација, а не независно објавена официјална статистика.
За транспортерите суштината е во разликата меѓу патник и човек кој престојува во Шенген затоа што ја извршува својата работа. Камионскиот превоз не завршува со едно влегување во една држава: рутите минуваат низ повеќе земји, возачите се враќаат, повторно влегуваат, транзитираат и ги следат потребите на увозниците и извозниците. Токму затоа тие бараат статусот на професионалниот возач да се третира поинаку од вообичаениот краткорочен престој.
И Брисел веќе признава дека постои системски проблем
Ова барање не е тема што допрва треба да стигне до европските институции. Во Стратегијата за визна политика на ЕУ, објавена на 29 јануари 2026 година, Европската комисија експлицитно ги наведува професионалните возачи меѓу категориите на државјани на трети земји на кои поради природата на работата може да им биде потребно движење низ повеќе држави подолго од 90 дена во период од 180 дена.
Комисијата во истиот документ најавува дека со земјите членки ќе бара практични решенија за продолжен краток престој на одредени категории професионалци и дека ќе ја разгледува можноста за нови правила на ниво на ЕУ. Со други зборови, спорот повеќе не е околу тоа дали проблемот постои. Прашањето е колку брзо признаениот проблем може да добие применливо решение.
Дополнителна тежина на дебатата ѝ дава фактот што EES сега автоматски го регистрира времето поминато во Шенген. Официјалното објаснување за системот EES потврдува дека тој се применува на кратки престои до 90 дена во рамките на 180 дена и ги евидентира податоците за влез и излез. Технологијата, значи, не ја создаде правната дилема – само ја направи многу повидлива.
Владата оди по патот на билатерални договори
Од Министерството за транспорт денеска соопштија дека решението што Македонија во моментов може директно да го бара е преку билатерални договори со земјите од Шенген за долгорочни визи. Според Министерството, договори веќе се постигнати со Швајцарија, Хрватска и Романија, а се работи и на решенија со други држави на најфреквентните транспортни рути.
Транспортерите не го отфрлаат овој пристап, но сметаат дека тој не ја решава целата слика. Национална или долгорочна виза за една држава не мора автоматски да создаде ист режим при движењето низ целиот Шенген-простор. Токму поради тоа тие инсистираат на системско европско решение што ќе биде предвидливо за возачот без оглед низ која членка минува.
Интересно е што и самата Европска комисија во својата визна стратегија ја препознава сложеноста на билатералните решенија: договор што овозможува подолг престој во една држава не значи автоматски исто право во останатите членки. Тоа е една од причините поради кои Комисијата најави разгледување заеднички правила за продолжен краток престој на професионалци како возачи, спортисти и уметници на турнеи.
Следниот тест е Брисел
Протестот во Скопје се одржува во пресрет на состанок на работната група во Брисел најавен за утре, од кој превозничките здруженија очекуваат барем преодно решение. Според нивните најави, доколку не дојде до поместување, следните чекори би можеле да бидат поостри и да вклучат блокади на гранични премини.
Затоа денешните дваесетина камиони пред Делегацијата на ЕУ се повеќе од сообраќаен застој во центарот на Скопје. Тие го покажуваат судирот меѓу едно унифицирано правило за престој и професија што по својата природа не може лесно да се смести во календарот на обичен патник. Европската комисија веќе ја препозна таа празнина. Сега транспортерите бараат таа констатација да се претвори во правило според кое навистина ќе можат да работат.
