Посетата на американскиот претседател Доналд Трамп на Ирска заврши со две пораки што навидум припаѓаат на различни светови. Едната се однесува на трговијата и ветувањето дека САД ќе ја укинат царината за ирското виски. Другата навлегува во едно од најчувствителните европски политички прашања – идното обединување на Ирска.
Меѓу вискито како препознатлив ирски извозен производ и идејата за обединет остров, Трамп уште еднаш ја покажа својата карактеристична политичка постапка: сложените односи меѓу државите ги претвора во директни, персонализирани пораки, изговорени пред публика и спакувани како политички гестови.
Ветување што донесе аплауз
На завршницата од голф-турнирот во Дунбег, каде што семејството Трамп поседува одморалиште и терен за голф, американскиот претседател соопшти дека планира да ја укине царината за ирското виски.
Трамп рече дека ирскиот премиер Михал Мартин побарал од него таква услуга, додавајќи дека и други луѓе постојано му го поставувале истото барање. Најавата беше поздравена со силен аплауз од присутните.
Американската царина за ирското виски во моментот изнесува 10%, откако претходно била 15%. Таа беше дел од пошироката американска тарифна политика кон производите од Европската Унија. Трамп не соопшти кога точно мерката ќе биде укината ниту преку кој правен и административен механизам ќе биде спроведена. Поради тоа, неговите зборови засега треба да се читаат како политичко ветување, а не како веќе стапена во сила трговска одлука. Ројтерс и Асошиејтед прес ја истакнуваат токму оваа разлика.
Сепак, најавата има големо значење за ирската индустрија. Соединетите Американски Држави се најважниот странски пазар за ирското виски, па секоја дополнителна давачка ја поскапува продажбата, ја намалува конкурентноста и создава неизвесност за производителите, дистрибутерите и угостителскиот сектор.
Ирската индустрија го поздрави ветувањето, но нејзината поширока цел останува повторно воспоставување трговски режим без царини за алкохолните пијалаци меѓу САД и Европа.
Кога царината станува дипломатска валута
Од економски аспект укинувањето на царината може да се претстави како исправка на трговска нерамнотежа. Од политички аспект, начинот на кој беше најавено открива нешто многу позначајно. Трамп не ја претстави одлуката како резултат на долга институционална постапка, експертска анализа или формален трговски договор. Тој ја прикажа како личен одговор на молба од ирскиот премиер и од луѓето што го убедувале да ја направи таа отстапка. Така царината престанува да биде само економски инструмент и станува дипломатска валута. Нејзиното воведување создава притисок, а нејзиното укинување се претвора во политички подарок.
Во ваквата политика нема многу простор за административна безличност. Одлуките добиваат имиња, лица и пригоди. Намалувањето или укинувањето на давачката не се соопштува само преку службен документ, туку пред публика, на настан со големо медиумско внимание, како доказ дека директниот пристап до претседателот може да донесе конкретен резултат.
За Ирска, практичната корист може да биде значајна. Но за Европската Унија се отвора пошироко прашање: дали заедничката трговска политика може постепено да се разградува со посебни отстапки за одделни држави и производи? Ирска е членка на ЕУ, а американската царина беше дел од поширокиот однос со Унијата. Доколку Вашингтон прави исклучоци врз основа на билатерални политички односи, тогаш европските членки може да бидат поттикнати поединечно да бараат подобар третман. Тоа би ја ослабнало преговарачката тежина на Брисел и би ја засилило дипломатијата на исклучоци.
Од вискито до прашањето за границата
Економската најава не беше единствената порака со која Трамп ја заврши посетата. Тој отворено изјави дека би сакал да види обединета Ирска, односно Северна Ирска и Република Ирска во една држава. Трамп оцени дека обединувањето би било позитивен и природен развој и сугерираше дека, ако веќе еден ден треба да се случи, нема причина бесконечно да се одложува. Истовремено избегна подетално да зборува за политичката иднина на Шкотска. Таквата изјава е чувствителна бидејќи американските претседатели традиционално настојуваат да останат внимателни и неутрални во однос на уставниот статус на Северна Ирска. Вашингтон има важна историска улога во мировниот процес, но иднината на островот, според Договорот од Велики петок од 1998 година, треба да биде решена демократски, преку согласност на граѓаните.
Според Асошиејтед прес, договорот ја остава отворена можноста за обединување преку референдуми, но не предвидува надворешен политички центар да го одредува моментот или исходот.
Затоа реакциите беа поделени. Ирските националисти ја поздравија изјавата, додека унионистите во Северна Ирска нагласија дека нејзиниот уставен статус може да го промени само волјата на населението. Британските претставници повторија дека услови за референдум постојат само доколку се појават јасни показатели за мнозинска поддршка.
Ирскиот премиер Михал Мартин се обиде да ги намали тензиите и потсети дека секое движење кон обединување мора да се одвива во рамките на Договорот од Велики петок. „Гардијан“ забележува дека изјавата на Трамп отстапува од претпазливата положба што Белата куќа вообичаено ја зазема кон ова прашање.
Дали станува збор за нова американска политика?
И покрај тежината на изговорените зборови, засега нема доволно показатели дека Вашингтон формално ја променил својата политика кон Северна Ирска. Поверојатно е дека станува збор за лична и импровизирана оценка на Трамп, а не за нова доктрина на американската администрација. Сепак, зборовите на еден американски претседател не можат да се сведат на приватно мислење, особено кога се однесуваат на територијален и уставен спор со длабоки историски последици. Токму тука се гледа двојната природа на неговиот настап. Во случајот со вискито, спонтаноста може да донесе економско олеснување. Во случајот со обединета Ирска, истата спонтаност може да создаде политичка напнатост.
Трамп ја претставува политиката како простор во кој решението зависи од личната волја на лидерот. Но трговските режими, меѓународните договори и уставната иднина на државите не се менуваат само со изјава, без оглед на тоа колку аплауз ќе предизвика таа.
Ирска доби ветување, но го чека документот
За ирската влада посетата може да се оцени како дипломатски успех доколку американската царина навистина биде укината. Таквиот потег би им помогнал на производителите и извозниците, а истовремено би покажал дека директниот разговор со Вашингтон може да даде резултат. Конечната оценка ќе зависи од спроведувањето. Потребни се службена одлука, јасен датум и прецизни царински упатства. До тогаш, ирското виски останува со ветување за подобар пристап до американскиот пазар, но не и со целосно завршена постапка.
Политичката порака за обединета Ирска, пак, ќе трае подолго од аплаузот на голф-турнирот. Таа повторно ја отвори дебатата за иднината на Северна Ирска и покажа колку лесно една реченица на американски претседател може да ја наруши внимателно одржуваната дипломатска рамнотежа.
Трамп замина од Ирска оставајќи две различни очекувања: производителите на виски го чекаат укинувањето на царината, а политичарите го мерат значењето на неговата поддршка за обединување. Првото може да се потврди со царински документ. Второто ќе продолжи да живее во многу посложениот простор на историјата, идентитетот и демократската волја.
