Во современата македонска книжевност Томислав Османли зазема место на автор кој тешко може да се затвори во една жанровска определба. Прозаист, драмски и сценаристички автор, есеист, критичар, новинар и теоретичар на медиумите, тој со децении се движи меѓу книжевноста и другите уметности, постојано враќајќи се кон едно суштинско прашање: што му се случува на човекот кога времето околу него ги менува своите вредности, јазик, сеќавања и претстави за вистината?
Роден во Битола во 1956. година, Османли изгради творечки опус во кој книжевноста, филмот, театарот, стрипот, медиумите и општествената критика не постојат во изолирани простори. Неговата официјална авторска страница денес бележи триесет објавени книги, а разновидноста на тие изданија открива писател чија работа не се развивала по една права линија. Од теоретските книги „Филмот и политичкото“ и „Стрип – запис со човечки лик“, преку расказите, драмите и сценаријата, до романите, Османли постојано ги преминува границите меѓу медиумите и книжевните форми. Поширок увид во неговиот опус е достапен и на официјалната страница на Томислав Османли.
Приказната кај Османли никогаш не е само приватна
Една од препознатливите особености на неговата проза е начинот на кој личната судбина се врзува со времето во кое се одвива. Неговите јунаци имаат свои љубови, разочарувања, семејни приказни, стравови и загуби, но околу нив секогаш се чувствува поширокиот простор на историјата. Политиката, идеологијата, градот, Балканот, медиумите и колективната меморија не се декор зад ликовите. Тие се сили што навлегуваат во нивниот живот.
Токму тука прозата на Османли се доближува до она што современиот роман го прави најдобро: не ја раскажува само случката, туку ја испитува свеста што ја преживува. Во таа смисла неговото творештво природно се надоврзува на поширокиот разговор за модерниот роман и сложеноста на човековото искуство. Кај Османли времето не е едноставна хронологија, а ликовите не се само носители на дејството. Тие се места каде што се судираат сегашноста, минатото и она што некој би сакал да биде заборавено.
„Дваесет и првиот“ – новиот век без ветената сигурност
Романот „Дваесет и првиот – книга на фантазми“, објавен во 2009. година, е едно од централните дела во прозното творештво на Османли. Книгата ја доби наградата „Роман на годината“, а беше избрана и за македонски кандидат за регионалната награда „Балканика“. Податоците за наградата ги потврдува и архивата на „Роман на годината“.
Поважно од признанијата е она што романот го отвора како тема. Дваесет и првиот век овде не е само календарска промена. Тој е простор на цивилизациска несигурност во кој старите системи на смисла се разнишани, а новите не носат нужно поголема слобода или сигурност. Човекот е изложен на огромно количество информации, слики, политички пораки и медиумски посредувана стварност, а сепак не станува посигурен во сопствената позиција.
Таквата прозна стратегија го поставува Османли меѓу авторите кај кои современоста не е само време на дејството, туку книжевен проблем. Во текстот на Panoptikum за македонскиот роман денес токму жанровската подвижност, историската меморија и човековата внатрешна несигурност се препознаваат како некои од важните линии на современата македонска проза. Османли е еден од писателите кај кои тие линии се гледаат особено јасно.
„Заборав“ – кога амнезијата станува општествена состојба
Прашањето на паметењето добива уште поостра форма во романот „Заборав“ од 2023. година. Тука заборавањето не е само индивидуален психолошки или медицински процес. Тоа станува општествен феномен. Личната меморија, стареењето, семејната историја и политичкото производство на заборав се вкрстуваат во роман што ја испитува можноста една заедница постепено да го изгуби чувството за сопственото минато.
На авторската страница посветена на „Заборав“ романот е претставен токму низ судирот меѓу индивидуалната амнезија и организираното, општествено бришење на сеќавањето. Во таа смисла книжевната тема добива поширока тежина: што се случува кога минатото не исчезнува природно, туку се преуредува според потребите на сегашноста?
Османли не го третира заборавот само како загуба на информации. Во неговата проза паметењето е дел од идентитетот. Она што човекот го знае за себе, семејството, градот и времето во кое живеел е дел од неговата внатрешна карта. Ако таа карта почне да се брише, се менува и самиот човек.
Градот не е сценографија, туку меморија
Скопје има посебно место во творечкиот свет на Османли. Тоа не е само град во кој се сместува дејството, туку простор што помни. Улиците, исчезнатите места, старите урбани навики и генерациските искуства создаваат невидлива биографија на градот. Кога градот се менува, не се менуваат само фасадите. Исчезнуваат делови од личната и колективната меморија.
Таквиот однос кон градот не е едноставна носталгија. Минатото кај Османли не е нужно подобро од сегашноста. Тоа е мерка преку која сегашноста станува видлива. Токму затоа неговото урбано чувство може да се чита паралелно со поширокиот Panoptikum интерес за книжевната меморија на Скопје: градот не го сочинуваат само зградите што сè уште стојат, туку и она што преживува во јазикот, раскажувањето и човечкото сеќавање.
Меѓу литературата, филмот и стрипот
Тешко е прозата на Османли целосно да се разбере без неговата долгогодишна поврзаност со визуелните медиуми. Тој е автор на „Филмот и политичкото“, една од раните македонски теоретски книги посветени на филмот, како и на „Стрип – запис со човечки лик“, значаен труд за деветтата уметност. Како сценарист е автор и на сценариото за играниот филм „Ангели на отпад“, а неговата филмска работа е регистрирана и во фондот на Кинотеката на Македонија.
Оттаму доаѓа и впечатливата визуелност на дел од неговата проза. Сцената, кадарот, наглата промена на перспективата и паралелните текови понекогаш функционираат речиси монтажно. Тоа не значи дека Османли пишува „филмски романи“, туку дека неговото книжевно искуство е создавано во постојан допир со други начини на раскажување.
Ерудицијата како дел од нарацијата
Неговата проза често е интертекстуална, културно слоевита и отворена кон историјата, филмот, политиката, митот, популарната култура и медиумите. Таа ерудиција понекогаш го забавува класичниот раскажувачки ритам, но во најдобрите делови од неговото творештво токму таа го проширува значењето на приказната.
Кај Османли еден настан речиси никогаш нема само една верзија. Историскиот факт може да стане мит, митот може да стане политичка алатка, политичката порака може да добие медиумска форма, а медиумската слика да почне да ја заменува стварноста. Затоа читателот не е повикан само да следи што им се случило на ликовите, туку и да ги препознава механизмите што ја создаваат нивната слика за светот.
Балканот како простор на преклопени идентитети
Балканот во прозата на Османли не е егзотичен пејзаж ниту едноставна политичка географија. Тој е простор во кој јазиците, религиите, семејните истории, националните наративи и личните сеќавања постојано се допираат. Границите не минуваат само меѓу државите. Понекогаш минуваат низ семејство, населба, љубов, јазик или нечие детство.
Тука се отвора уште една трајна тема во неговото дело – односот меѓу припадноста и исклучувањето. Кој има право на одредено минато? Кој ја раскажува историјата? Кој одлучува што ќе остане во колективната меморија, а што ќе исчезне? Османли овие прашања ретко ги претвора во декларативна литература. Ги враќа таму каде што стануваат вистински – во животот на поединецот.
Парадоксот како начин да се види стварноста
Таа линија особено се препознава во „Парадоксикон“, прозната книга за која Османли го доби „Рациновото признание“ за 2020. година. Парадоксот кај него не служи само за интелектуална игра. Тој станува начин да се покаже стварност во која рационалното и апсурдното одамна живеат едно покрај друго.
Во таков свет гротеската понекогаш е пореалистична од реализмот. Општеството произведува ситуации што сами по себе изгледаат претерани, па задачата на писателот повеќе не е да ја измислува необичноста, туку да ја препознае. Официјалната библиографија и прегледот на наградите на Османли го бележат „Рациновото признание“ меѓу позначајните признанија за неговата прозна работа.
Писател на човекот меѓу премногу приказни
Во македонската книжевност Томислав Османли е значаен токму поради таа жанровска и мисловна широчина. Тој не останал само прозаист, ниту само драмски писател, сценарист или есеист. Различните медиуми во неговиот опус се меѓусебно поврзани и создаваат авторски свет во кој главното прашање не е која форма ја користи, туку што преку неа се обидува да разбере.
А во средиштето најчесто стои современиот човек: човек што живее меѓу наследената историја и медиумски произведената сегашност, меѓу потребата да памети и притисокот да заборави, меѓу градот што го познавал и градот што веќе не го препознава. Токму таму прозата на Османли се допира со поширокото прашање за човекот во современиот свет – колку од сопствената приказна навистина ја избираме, а колку ни е веќе раскажана од други?
Затоа неговото дело не е современо само според годините во кои е создадено. Современо е според немирот што го носи. Османли пишува за човек опкружен со сè повеќе информации, толкувања и верзии на стварноста, кој сепак мора сам да одлучи што е вредно да се запамети. Во тој избор можеби почнува и најважната приказна што неговата проза постојано ја отвора – приказната за правото да не го заборавиме она што нè направило тоа што сме.
Извори
– Официјална страница на Томислав Османли – биографија, библиографија, книги и награди. Томислав Османли tomislavosmanli.mk
– Фондација „Славко Јаневски“ – потврда дека „Дваесет и првиот“ е добитник на наградата „Роман на годината“ за 2009 година. fsj.mk
Наградата „Роман на годината“
– Macedonian Literature
