Секое време си има свој политички комичар. Разликата е во тоа што некои навистина знаат дека играат улога, а други се уверени дека историјата лично им го наместила микрофонот. Вторите се поопасни. Тие не се смеат на сопствената претстава зашто себеси се доживуваат како нејзини трагични херои, спасители, стратези и последни разумни луѓе во државата.
Таков е опозицискиот лидер-дилетант. Човек без политичка широчина, без интелектуална тежина и без чувство за мера, но со самодоверба на основач на цивилизација. Не знае многу, не разбира доволно, не учи речиси ништо – затоа зборува за сè.
Човек кој секогаш има став, а никогаш мисла
Неговиот најголем талент е брзината со која формира мислење за нешто што првпат го слуша. Доволни му се три реченици од советник, половина телевизиски прилог и еден нервозен коментар на социјалните мрежи. Потоа излегува пред камерите со лицето на човек кој штотуку ја открил длабоката структура на државата.
Тој не размислува – реагира. Не чита – прелистува. Не слуша – чека да му дојде редот да зборува. За економија говори како човек кој еднаш видел фискална сметка, за дипломатија како гостин кој погрешно седнал на туѓа маса, а за култура како некој што верува дека библиотеката е тивка просторија во која интелектуалците се кријат од народот.
Неговите реченици обично почнуваат со „јасно е“, токму кога ништо не му е јасно. Продолжуваат со „народот знае“, кога не знае што мисли народот, а завршуваат со „ние имаме решение“, иако партијата сè уште бара човек што ќе го напише.
Овој вид политичка недораснатост не е само лична маана. Таа е дел од пошироката политичка недоветност што се претвора во системска слабост. Кога ниската мера доволно долго се прикажува како нормалност, дилетантот повеќе не се срами оти не знае. Почнува да се гордее оти не му треба знаење.
Партијата како огледало со забранета критика
Околу медиокритетот секогаш постои мал двор. Не затоа што е голем владетел, туку затоа што малите луѓе најлесно се собираат околу уште помал човек со голема функција. Таму секоја баналност станува стратегија, секој лапсус – храбра порака, а секоја бесмислена изјава – „комуникациски пробив“.
Советниците не му советуваат. Тие му ги пеглаат заблудите. Портпаролите не му ги објаснуваат грешките, туку ги преведуваат во партиски соопштенија. Аналитичарите од неговиот круг не анализираат, туку му ја мерат величината според времетраењето на аплаузот.
Кога ќе каже нешто очигледно неточно, никој не му вели дека погрешил. Му објаснуваат дека јавноста не го разбрала. Кога ќе изгуби избори, виновни се медиумите, системот, времето, апатијата, странските центри, домашните предавници и ретроградниот Меркур. Само неговата политика никогаш не е виновна. Таа е совршена, но чудно невидлива за гласачите.
Така партијата постепено се претвора во приватен театар на лидерот. Членството е публика, раководството е статистичка маса, а државата е сценографија за неговата незавршена биографија.
Опозиционер по професија, државник по самопрогласување
Вистинската опозиција треба да биде подобра од власта која ја критикува. Треба да знае каде власта греши, зошто греши и што конкретно треба да се направи поинаку. Нашиот замислен дилетант ја прескокнува оваа тешка работа. Нему му е доволно да биде против.
Ако власта изгради пат, тој ќе праша зошто не е пруга. Ако изгради пруга, ќе предупреди дека народот нема каде да оди. Ако ништо не изгради, ќе одржи говор за уништената инфраструктура. Неговата политика нема насока, туку рефлекс. Секој потег на противникот го одредува неговиот следен потег, како политичко кученце што трча по фрлена топка и мисли дека ја води играта.
Во јавноста настапува со сериозност на државник, но со речник на навреден претседател на куќен совет. Секој што не се согласува со него е платеник. Секој што поставува прашање е непријател. Секој експерт што укажува на факти е „оддалечен од реалноста“. Се разбира, реалноста е она што тој го кажал последно.
Токму тука се гледа разликата меѓу гласноста и вистинскиот политички авторитет. Како што покажува и есејот за тоа зошто авторитетната политичка личност владее со мера, а не со врева, сериозноста не се докажува со намуртено лице, ниту со удирање по говорница. Се докажува со знаење, воздржаност, одговорност и способност да се понесе последицата од сопствениот збор.
Самодовербата како замена за способност
Во популарната психологија ваквиот расчекор меѓу самодовербата и реалната способност често се поврзува со истражувањето на Џастин Кругер и Дејвид Данинг за погрешната процена на сопствената компетентност. Сепак, и подоцнежните научни преиспитувања предупредуваат дека поимот не треба да се претвора во евтина етикета за секој човек што не ни се допаѓа.
Кај политичкиот медиокритет проблемот не е само во тоа што се преценува. Проблемот е што цела организација инвестира во неговата заблуда. Неговото незнаење добива прес-служба, службено возило, говорница, партиска телевизија и армија профили кои секое утро го прогласуваат за визионер.
Така дилетантизмот престанува да биде приватна непријатност. Станува јавен проект.
Колку помалку разбира, толку поедноставни решенија нуди. Ќе ја „среди“ економијата. Ќе го „врати“ достоинството. Ќе ја „исчисти“ државата. Ќе ги „отвори“ институциите. Глаголите се силни, содржината е на одмор. Неговата програма личи на мени во ресторан што нуди сè, но нема кујна.
Јазикот на човек кој нема што да каже
Медиокритетот најмногу се открива преку јазикот. Не затоа што секој политичар мора да биде книжевник, туку затоа што празната мисла неизбежно произведува празни реченици.
Затоа неговиот говор е составен од патриотски магли, морални обвиненија и драматични ветувања без рок, цена и постапка. Тој не објаснува како ќе направи нешто. Го повторува истото погласно, убеден дека вториот пат веќе станало план.
Јазикот тука не служи за комуникација, туку за прикривање. Тој ја покрива интелектуалната празнина со емоционална бучава. Токму тоа е просторот во кој јазикот, мислата и манипулацијата престануваат да бидат одделни теми. Кога зборовите повеќе не именуваат факти, тие почнуваат да произведуваат расположение. Лутина, страв, навреденост, сомнеж – сè освен разбирање.
Таквиот лидер не сака граѓани што мислат. Сака навивачи што реагираат. Не му треба јавност, туку ехо.
Лагата како последно засолниште на неспособниот
Кога нема резултати, ќе измисли скандал. Кога нема аргумент, ќе посочи предавник. Кога нема програма, ќе објави дека државата е пред исчезнување. Политичкиот дилетант мора постојано да создава вонредна состојба, бидејќи само во врева може да ја сокрие сопствената празнина.
Неговата лага ретко е голема и добро конструирана. За тоа сепак треба умешност. Почесто е ситна, повторлива и безобразно упорна. Таа не се обидува да ја убеди разумната јавност, туку да ја измори. По десеттото повторување, дел од луѓето веќе не прашуваат дали е точна. Велат: „Мора да има нешто“.
Така лагата станува политичка инфраструктура, а не случајна грешка. Во тој механизам се вклопува и лагата како секојдневна предизборна програма – состојба во која опозиционерството престанува да биде коректив на власта и се претвора во фабрика за недоверба.
Најголемата шега е што не е смешно
Лесно е да му се смееме на политичкиот дилетант. Неговите гримаси, свечените баналности, лошо научените фрази и постојаното глумење историска важност навистина нудат богат материјал. Но комедијата завршува таму каде што таквиот човек добива реална моќ врз институции, кадри, буџети и човечки судбини.
Медиокритетот на врвот не останува сам. Тој избира послаби од себе за да не биде загрозен. Го казнува знаењето бидејќи го потсетува на сопствените граници. Ја претвора лојалноста во професија, а неспособноста во услов за напредување. По некое време веќе не гледаме само еден недораснат лидер, туку цела вертикала на луѓе кои научиле дека е побезбедно да климаат со глава отколку да ја користат.
Затоа политичкиот дилетант не треба само да се исмева. Треба да се препознае навреме. Зад секоја негова смешна изјава стои сериозна амбиција, а зад секоја неговата глупост – можност некој друг да ја плати цената.
Најтажната слика на една демократија не е лидер кој не знае. Тоа е толпата која одамна знае дека не знае, а сепак продолжува да му аплаудира.
