Од 17 до 19 септември 2026 година, плоштадот „Македонија“ и улицата „Македонија“ во Скопје беа просторот предвиден за јубилејното, десетто издание на „Статуафест – Другото лице на улицата“, фестивал во организација на „Театроск“. Програмата најави 15 улични акти со живи статуи и повеќе од 20 артисти, заедно со уметничка инсталација и ликовна изложба што ја отвораат и ретроспективната страна на јубилејот.
Десет изданија се веќе доволно време една фестивалска идеја да покаже дали била краткотраен експеримент или успеала да изгради сопствено место во градот. „Статуафест“ ја темели својата препознатливост токму врз една едноставна, но силна промена: уметноста не го чека гледачот во сала, туку му се појавува на патот, среде секојдневното движење низ јавниот простор.
Кога минувачот станува публика
Живата статуа е специфична форма на уличен перформанс во која неподвижноста, костимот, визуелниот идентитет, гестот и моментот на ненадејно движење ја заменуваат класичната сцена. Нема јасна граница меѓу изведувачот и гледачот: некој застанува, друг се доближува, трет случајно станува дел од сцената. Токму оваа непосредност е една од особеностите на европската улична изведувачка култура, која денес има сопствени фестивали, професионални мрежи и платформи како OPEN STREET – европската мрежа за улични и циркуски изведувачки уметности.
Во текот на една деценија „Статуафест“ ја гради својата идеја токму околу ваквата средба со јавниот простор. Секое издание отвора различна тема и различен начин на комуникација преку уличната уметност. За јубилејното издание, покрај самиот поим „ЈУБИЛЕЈ“, беше издвоена и пораката: „Слобода е да не го правиш она што не сакаш да го правиш.“
Реченицата добива дополнителна смисла токму на улица – место во кое движењето, навиката и брзањето најчесто го диктираат ритамот. Перформансот го нарушува тој автоматизам. Бара само неколку секунди внимание за просторот што секојдневно го минуваме да изгледа поинаку.
Живите статуи како дел од поширока европска сцена
Формата на која се потпира „Статуафест“ одамна има развиена фестивалска сцена надвор од Македонија. Во повеќе европски градови центрите за еден ден се претвораат во отворени театри населени со десетици живи статуи. Таков концепт имаат, на пример, Living Statues во Дутинхем и Living Statues Festival Breda, каде што самиот градски центар станува простор за непосредна средба меѓу артистот и случајниот минувач.
Токму во таа поширока традиција може да се чита и скопскиот фестивал. Не како обид улицата да го имитира театарот, туку како посебна изведувачка средина со свои правила. Дури и големи фестивалски системи како Sziget Festival имаат посебни програми и повици за артисти што работат со формата на живата статуа, при што креативноста, оригиналноста и квалитетот на изведбата се третираат како нејзини суштински елементи.
Од фестивал кон простор за домашни артисти
Една од поважните насоки што „Театроск“ ја истакнува во последните години е едукацијата, развојот и ангажманот на домашни артисти. Наместо фестивалот да остане само тридневен настан, зад него постепено се создава продукциски процес во кој изведувачите стекнуваат искуство со уличната уметност и со специфичниот однос што таа го бара со публиката.
Во таа смисла, „Статуафест“ има поширока функција од самата фестивалска програма. Тој создава простор за нови изведувачи, костими, ликови и визуелни концепти, а искуството стекнато на скопските улици може да продолжи и во други фестивалски средини. Ваквото циркулирање на уличните изведби и артисти е дел и од пошироката европска сцена, каде фестивалите служат не само како места за презентација туку и како точки за професионална размена.
„Силуети од минатото“ – јубилеј што гледа и наназад
Десеттото издание не беше замислено само како уште една фестивалска програма. Во неговата јубилејна рамка беше вклучена и уметничката инсталација „Силуети од минатото“ на Горан Казанковски, составена од рачно стилизирани светлечки човечки фигури, изработени со една линија и светлечка лента.
Минималистичката форма логично се врзува со темата на сеќавањето. Наместо буквална реконструкција на претходните години, минатото се појавува како контура – доволно препознатлива за да предизвика асоцијација, а доволно отворена за посетителот самиот да ѝ даде значење. Светлината ги издвојува фигурите од градскиот простор, додека движењето на луѓето околу нив создава нова, непланирана композиција.
Во програмата беше најавена и ликовна изложба на Ненад Рафајловски, инспирирана од досегашните живи статуи и визуелни акти создадени и изведувани од „Театроск“. Таа носи интересен пресврт: перформансот, кој по природа трае колку и средбата со публиката, се претвора во трајна ликовна трага.
На тој начин јубилејот не се сведува само на бројката десет. Тој станува можност да се погледне што останува зад една уметничка форма која, по правило, исчезнува штом артистот ќе го напушти своето место на улицата.
Десет години во истиот град, секогаш со друго лице
Уличната уметност има една особеност што тешко може целосно да се пресели во затворен простор: нејзината публика не мора однапред да решила дека ќе гледа уметност. Некој оди на работа, некој се среќава со пријател, некој минува низ плоштадот. Перформансот влегува во тој тек без билет, без протокол и без класичната дистанца на гледалиштето.
Затоа десетгодишнината на „Статуафест“ може да се чита и како историја на илјадници кратки средби. Фестивалските акти исчезнуваат, костимите се тргаат, улицата повторно се враќа во својот вообичаен ритам. Она што останува е идејата дека јавниот простор не мора секогаш да биде само коридор низ кој поминуваме. Понекогаш е доволна една неподвижна фигура за да го погледнеме поинаку.
