Замислата била едноставна и ефектна: стотици мали фигури на Волфганг Амадеус Моцарт да излезат од музејските витрини и да го населат Салцбург, градот во кој композиторот е роден пред 270 години. Наместо свечена дистанца, посетителите требало да добијат Моцарт на дофат на рака. Само неколку недели подоцна, токму таа отвореност се претворила во слабост – 210 од фигурите исчезнале.
Флеш:
Германскиот концептуален уметник Отмар Херл ја создаде инсталацијата „Mozart – Das unbezähmbare Genie“ во соработка со Меѓународната фондација Моцартеум. Проектот беше отворен на 15. јули годинава и опфати околу 320 фигури, високи приближно 50 сантиметри, распоредени во градината Мирабел, градината на Моцартеумот и во простори поврзани со животот на композиторот. До 12. август веќе недостасувале 210.
Не се од злато – туку се дел од идеја
Во дел од медиумските наслови фигурите се опишуваат како „позлатени“, но тука има важна разлика. Не станува збор за метални статуетки обложени со злато. Официјалниот опис на Моцартеумот ги дефинира како златно обоени фигури од синтетички материјал отпорен на временски услови. Тоа ја менува и приказната за кражбата: вредноста не е во благороден метал, туку во самото уметничко дело и во концептот што почнал да се распаѓа со секоја исчезната фигура.
Херл планирал дел од оригиналните фигури по завршувањето на изложбата да се продаваат по 90 евра, додека потпишаните примероци од ограничена серија биле понудени по повисока цена. Според процените пренесени од повеќе медиуми, директната материјална штета од исчезнатите статуетки е околу 20.000 евра. Но тоа е само најлесно мерливиот дел од загубата.
Моцарт со Бимперл, а не Моцарт на пиедестал
Херл намерно не сакал да направи уште еден класичен споменик. Неговиот Моцарт стои со кучето Бимперл, животно што се појавува и во семејната преписка на Моцарт. Таа мала промена е суштината на проектот: генијот да биде симнат од бронзениот пиедестал и вратен меѓу луѓето како човек што живеел, шетал, работел и имал секојдневие. Фондацијата Моцартеум токму затоа го претстави проектот како обид современата уметност да го отвори Моцарт кон поширока публика, надвор од традиционалната музејска рамка.
Тоа е блиско до суштината на уметничката инсталација како форма што го претвора просторот во дел од делото. Гледачот веќе не стои пред недопирлив предмет. Тој минува низ него, се движи меѓу фигурите и станува дел од поставката. Во Салцбург таа идеја доби и непланирана, прилично сурова демонстрација: кога уметноста влегува во јавниот простор, таа добива непосредност, но ја губи физичката заштита на музејот.
Кражба или масовно земање „сувенири“?
Отмар Херл не верува дека станува збор за стотици туристи кои независно решиле да понесат по еден Моцарт дома. Тој јавно изрази сомневање дека исчезнувањето е резултат на организирана кражба. Засега тоа е процена на уметникот, а не утврден исход од истрага, па токму така треба и да се третира. Асошиејтед прес објави дека бројот на исчезнати фигури постепено растел – повеќе од 80 исчезнале во првите две недели, а до 12. август вкупниот број достигнал 210.
Организаторите имале резервни примероци токму затоа што од почеток било предвидено дека дел од фигурите во јавен простор може да бидат оштетени или украдени. Размерот, сепак, ги надминал резервите. Производителот во тој момент не можел брзо да испорача нови примероци, а поставката останала драстично проретчена. Дел од преостанатите минијатурни Моцарти и натаму може да се видат на локациите поврзани со Моцартеумот до крајот на август.
Јавната уметност секогаш влегува во ризик
За Херл ваквата судбина, за жал, не е сосема нова. Неговите сериски инсталации со познати личности се поставувале во повеќе европски градови, меѓу нив Бетовен, Гете, Дирер, Ајнштајн и Вагнер. Во Бајројт претходно биле украдени и околу сто фигури на Рихард Вагнер. Уметникот затоа ризикот од оштетување и кражба го гледа како еден од непријатните услови на работата во отворен простор.
Но токму тука случајот во Салцбург станува повеќе од бизарна полициска вест. Проектот бил замислен врз идејата дека уметноста не мора секогаш да биде зад билет, стакло и чувар. Таа може да се појави во парк и да му припаѓа на погледот на секој минувач. Кражбата го превртува тој принцип: она што било изнесено во јавноста за да стане достапно за сите, некој го претворил во приватен плен.
Се разбира, Моцарт ќе остане во Салцбург и без овие фигури. Неговата музика одамна не зависи од споменик, сувенир или музејска поставка. Паноптикум неодамна пишуваше и за новите архивски откритија што повторно го враќаат Моцарт од тишината на ракописите. Но 210 исчезнати минијатури оставаат една многу современа слика: понекогаш најтешко не е уметноста да се изнесе меѓу луѓето, туку да се зачува токму таму.
