Струмичката Котлина повторно во центарот на спорот – активистите предупредуваат на можност за нови рударски капацитети, СДСМ бара повлекување на планот, а ВМРО-ДПМНЕ го брани рударството како потенцијал за економски развој
Прашањето за рудниците повторно се враќа во центарот на јавната дебата во Македонија. Овојпат поводот не е нова концесија или веќе одобрен рударски проект, туку Нацрт-просторниот план на Република Северна Македонија до 2040 година – документ што треба долгорочно да го утврди начинот на користење, заштита и развој на просторот во земјата.
Првата регионална јавна расправа се одржа денеска во Струмица, а токму рударството стана една од најспорните теми. Агенцијата за планирање на просторот го определува Просторниот план како највисок стратешки документ во областа на просторното планирање, кој треба да ги усогласи различните интереси околу користењето на просторот.
Што всушност значи внесувањето рударски локации во Просторниот план?
Ова е и најважната разлика во целата дебата. Присуството на одредена минерална суровина или локација во Просторниот план не значи дека на тоа место автоматски ќе биде отворен рудник. И самото здружение „Здрава котлина“, кое остро се спротивставува на можноста за нови рудници во регионот, нагласува дека за конкретен проект се потребни дополнителни постапки, дозволи и исполнување на законските услови.
Но, токму долгорочното значење на Просторниот план е причината за загриженоста кај активистите. Нивниот аргумент е дека ако одредена територија во највисокиот плански документ биде препознаена како простор погоден за минерална експлоатација или тешка индустрија, тоа може во иднина да создаде планска основа врз која ќе се развиваат конкретни рударски проекти.
Затоа спорот не се води само околу тоа дали рудник ќе се отвори денес или утре, туку околу тоа каков развој државата му остава како можност на одреден простор во следните децении.
„Здрава котлина“: Опасност за земјоделството, водата и почвата
Граѓанското здружение „Здрава котлина“ предупредува дека предложените плански решенија може да овозможат пренамена на одредено земјиште во категорија Г1 – тешка индустрија. За активистите тоа е особено чувствително во Струмичкиот Регион, каде земјоделското производство, плодната почва и водните ресурси имаат големо економско и егзистенцијално значење. Од здружението предупредуваат дека евентуалниот развој на метални рудници мора да се разгледува заедно со долгорочните последици врз водите, земјоделството, природата и животната средина.
Токму затоа јавната расправа во Струмица прерасна од стручна расправа за просторен документ во поширока дискусија за идниот економски модел на целиот регион.
Пет локации влегоа во политичкиот судир
Политичката дебата дополнително се засили откако претседателот на СДСМ, Венко Филипче, изјави дека новиот Просторен план отвора пат за пет рударски локации – Иловица–Штука, Казандол, Плавица, Кадиица и Луке. СДСМ побара повлекување на предложениот план и најави политичко и граѓанско спротивставување доколку, според нивното толкување, останат решенијата што можат да овозможат идни рудници. Филипче ги поврза проектите со можни ризици за почвата, водите и здравјето на населението.
Важно е тврдењето дека Владата веќе одлучила да отвори „пет нови рудници“ да се разликува од фактичката состојба во планската постапка: во оваа фаза станува збор за Нацрт-просторен план и плански можности, а не за пет издадени дозволи за експлоатација.
ВМРО-ДПМНЕ: Рударството може да биде двигател на економијата
ВМРО-ДПМНЕ ги отфрли критиките на СДСМ и ја брани идејата дека рударството може да придонесе за долгорочен економски и индустриски развој. Според позицијата на партијата, искористувањето на минералните ресурси може да биде дел од поширока стратегија за домашната економија, инвестициите и индустрискиот раст. Партијата оценува дека противењето на опозицијата кон вакви проекти е политички мотивирано. Тоа е спротивниот концепт во јавната расправа: минералните суровини да не се гледаат исклучиво како еколошки ризик, туку и како потенцијален економски ресурс.
Сепак, прашањето останува под кои услови, со каква технологија и со какви гаранции за животната средина евентуално би се реализирале конкретни проекти.
Иловица–Штука повторно ја враќа старата поделба
Посебно чувствителна е локацијата Иловица–Штука. Таа со години е симбол на судирот меѓу концептот за експлоатација на минералните ресурси и барањето Струмичката Котлина да остане простор во кој доминантни ќе бидат земјоделството и производството на храна. Затоа сегашната расправа многу брзо излезе од рамките на техничката дискусија за просторен план.
За противниците на рудниците клучното прашање е дали внесувањето на минералните наоѓалишта во долгорочниот план може повторно да отвори простор за проекти за кои во минатото имаше силни локални реакции. За поддржувачите на развојот на рударскиот сектор, пак, суштинското прашање е дали државата треба однапред да се откаже од користење на минералните богатства или секој проект да го оценува поединечно, според неговата економска оправданост и влијанието врз животната средина.
Просторниот план не е дозвола, но не е ниту безначаен документ
Токму тука е суштината на актуелниот спор. Просторниот план не отвора рудник со една административна одлука, но истовремено не е ниту документ без практични последици.
Агенцијата за планирање на просторот наведува дека Просторниот план претставува долгорочна стратегија за организација, намена, користење и заштита на просторот, а планските документи од пониско ниво треба да бидат усогласувани со неговите поставки. Затоа одлуките што денес изгледаат како линии, категории и намени на планска карта можат да имаат влијание врз развојните политики многу години подоцна.
Токму поради тоа јавната расправа не е формалност.
Следуваат расправи и во други региони
Министерството за животна средина и просторно планирање започна циклус регионални јавни расправи за Нацрт-просторниот план до 2040 година. Според објавените информации, Струмица е првата од повеќе локации на кои треба да се претстават планските решенија и да се приберат мислења, забелешки и предлози од граѓани, институции и други засегнати страни. DW наведува дека по Струмица се предвидени расправи на уште осум локации.
Тоа значи дека документот сè уште е во процес во кој предложените решенија можат да бидат предмет на расправа и забелешки.
Судир на две визии за развојот
Дебатата што започна во Струмица всушност е многу поширока од прашањето дали ќе има еден, пет или ниту еден нов рудник. Во нејзината основа стои прашањето како Македонија сака да го користи својот ограничен простор во следните децении. На едната страна е аргументот дека минералните суровини се национален ресурс кој, под строги услови, може да создава инвестиции, индустриско производство и економски раст. На другата е ставот дека одредени региони имаат поголема долгорочна вредност како земјоделски, водни и природни системи и дека економската корист од рударството мора да се мери и со потенцијалните трајни последици врз почвата, водата и локалното население.
Нацрт-просторниот план до 2040. година затоа станува многу повеќе од технички документ.
Тој ја отвора една од најважните развојни дилеми на државата: каде треба да има индустрија, каде земјоделство, кои природни ресурси треба да се експлоатираат, а кои простори треба долгорочно да се зачуваат.
Конечните одговори сè уште не се дадени. Јавната расправа штотуку започнува. Но, реакциите од Струмица покажуваат дека кога станува збор за рудниците, секоја линија внесена во просторниот план може да стане тема од национално значење.
