Институтот за родови студии при Филозофскиот факултет на УКИМ бара нова ревизија на гимназиската наставна програма „Здравје и заштита на здравјето“ и враќање на поимот „род“ и термините поврзани со него. Реакцијата доаѓа откако Министерството за образование и наука ја повлече претходната програма за сеопфатно сексуално образование, а потоа ја врати во изменета форма, со голем дел од содржините задржани, но со видливо променет речник.
Токму тука спорот престанува да биде обична редакциска корекција на наставен документ. Кога институцијата задржува содржини за општествени улоги, стереотипи, дискриминација и насилство, а го отстранува научниот поим што ги поврзува тие појави, таа не интервенира само во зборовите. Таа интервенира во јазикот со кој учениците ќе ги разбираат.
Тоа не значи автоматски дека зад секоја измена стои идеолошка намера. Значи нешто попрецизно: образовната власт направила избор меѓу научно воспоставена терминологија и терминологија што по јавна и политичка полемика е проценета како поприфатлива. Таквиот избор веќе е прашање на образовна политика, а не само на лектура.
Содржината останува, научниот поим исчезнува
Најголемата забелешка на Институтот за родови студии се однесува на отстранувањето на зборот „род“, како и на изразите „родова рамноправност“, „родови улоги“, „родови стереотипи“ и „родово базирано насилство“. Во официјалната програма објавена од Бирото за развој на образованието, терминот „род“ не се појавува како дел од наставната терминологија.
Во исто време, содржините што се однесуваат на општествено создадените очекувања и улоги остануваат. Првата тематска целина е именувана „Рамноправност“, а од учениците се очекува да ги разликуваат биолошките карактеристики на полот од општествените очекувања поврзани со улогите на поединецот. Програмата предвидува и работа со стереотипи, предрасуди, дискриминација, еднакви можности и влијанието на општествените очекувања врз животните избори.
Така настанува необична образовна конструкција: учениците треба да ја разберат појавата, но без поимот со кој таа се именува во академската дисциплина што ја проучува.
Институтот токму тука гледа научен и педагошки проблем. Според нивната реакција, отстранувањето на терминологијата ги остава стереотипите, нееднаквоста, дискриминацијата и насилството како одделни теми, но ја отстранува категоријата преку која тие можат концептуално да се поврзат.
Кога јавната полемика влегува во научниот речник
Контекстот во кој е направена промената е важен. Претходната програма за сеопфатно сексуално образование беше повлечена во септември по силна јавна расправа и критики, меѓу кои и реакции од црковни и конзервативни кругови. Потоа следуваше ревизија, а новата програма беше донесена под името „Здравје и заштита на здравјето“.
МОН тврди дека измените биле резултат на разгледување на јавни и стручни забелешки, а не на притисок од конкретна верска заедница. Тоа е важна институционална позиција и треба да се забележи. Истовремено, хронологијата покажува дека јазичните промени дошле по јавна полемика токму околу термините „род“ и сексуално образование. Според тоа, легитимно е да се праша каде завршува стручната ревизија, а каде почнува политичкото приспособување на научниот речник.
Образовната политика секогаш има политичка димензија. Владата и институциите одлучуваат што ќе се изучува, со колку часови и според какви програми. Проблемот започнува ако научната терминологија се менува не затоа што е научно неточна или педагошки неупотреблива, туку затоа што станала политички чувствителна.
Во тој случај интервенцијата веќе не е неутрална. Таа определува кои категории државното образование ги признава експлицитно, а кои ќе ги опишува без да ги именува.
„Контрацепција“ покажува колку е важна прецизноста
И промената околу терминот „контрацепција“ покажува зошто документот мора да се чита внимателно, а не само преку медиумските наслови.
Во ревидираната програма содржината е именувана „Бременост и заштита од несакана бременост“. Сепак, меѓу очекуваните знаења останува барањето ученикот да ги разликува основните методи на контрацепција и значењето на двојната заштита при употреба на кондом.
Затоа не е прецизно да се тврди дека контрацепцијата целосно е отстранета од наставата. Поточно е дека е отстранета или ублажена во дел од насловната терминологија, додека самата содржина останува присутна.
Тоа ја потврдува пошироката карактеристика на ревизијата: не се работи првенствено за бришење на сите чувствителни содржини, туку за нивно терминолошко преформулирање.
Преименувањето не е без последици
Новата програма и натаму содржи теми за врски и односи, тело и слика за телото, репродуктивно здравје, лични граници, одговорно однесување, сексуално насилство и права и одговорности поврзани со здравјето.
Меѓу содржините се сексуално преносливи инфекции и ХИВ, бременост, сексуалност и сексуален развој, сексуална согласност, телесен интегритет, лични граници, сексуално вознемирување, сексуален напад, силување и сајбер сексуално насилство.
Оттука, новата програма не може едноставно да се опише ниту како укинување на сексуалното образование, ниту како негово непроменето враќање под друго име. Суштинските содржини во голема мера преживуваат, додека јазикот со кој се организираат и објаснуваат е изменет.
А јазикот во образованието не е амбалажа. Тој е дел од знаењето. Ако ученикот учи што се стереотипи, дискриминација и општествено очекувани улоги, тогаш прашањето со кој концепт ќе ги поврзе тие појави е педагошко и научно прашање, не само семантичко.
Panoptikum веќе пишуваше дека насилството меѓу младите бара систем што навреме ги препознава дискриминацијата, притисокот и различните облици на насилство. Во тој контекст, терминологијата со која училиштето ги именува тие појави има и практична функција: нешто што нема јасно име потешко се препознава, објаснува и поврзува со пошироката општествена слика.
Институтот не бара укинување на програмата
Реакцијата на Институтот за родови студии не е барање предметот повторно да биде повлечен. Напротив, Институтот позитивно ги оценува содржините за рамноправност, здрави и безбедни врски, репродуктивно здравје, согласност и спречување сексуално насилство.
Барањето е да се вратат поимот „род“ и сродната научна терминологија, да се дефинираат јасно и да се отвори консултативен процес со академската и стручната јавност. Институтот нуди учество и во подготовката на дефинициите, прирачникот за наставниците и нивната обука.
Во реакцијата се отвора и прашањето за усогласеноста со правниот јазик, бидејќи термините „род“ и „родово базирано насилство“ веќе се користат во домашното законодавство и во меѓународни документи што Македонија ги има прифатено. Оттука произлегува дополнителна дилема: дали училиштето треба да избегнува термин што правниот систем веќе го употребува.
Кој го определува јазикот на знаењето?
Најважното прашање во овој случај не е дали некој е „за“ или „против“ родот како политички симбол во јавната расправа. Тоа е погрешно поставена дилема.
Прашањето е кој критериум треба да има предност кога државата го составува јазикот на наставата: научната употреба на еден поим, педагошката оправданост или неговата моментална политичка прифатливост.
Власта има право и обврска да ги ревидира наставните програми. Јавноста има право да ги оспорува. Академската заедница има право да предупреди кога смета дека политичката чувствителност почнува да го менува научниот речник.
Токму затоа спорот околу „род“ е поголем од еден збор. Тој е тест за границата меѓу демократското креирање образовна политика и институционалното преуредување на научната терминологија според моменталната јавна полемика. Ако државата смета дека еден научен поим не треба да биде во наставната програма, тогаш најсилниот одговор не е неговото тивко бришење, туку јавно и стручно образложение зошто.
