Кога велиме дека жената и мажот се рамноправни, лесно можеме да западнеме во една јазична и мисловна стапица: да поверуваме дека еднаквоста бара истоветност. Како правдата да е можна само ако ги избришеме разликите. Како признанието дека постојат различности веднаш да значи дека некого сме поставиле погоре, а некого подолу.
Токму тука започнува вистинскиот проблем. Не во прашањето дали жената и мажот се исти, зашто очигледно не се исти во сè, туку во прашањето зошто разликата толку често ја претвораме во мерка за вредност, право, моќ или човечко достоинство.
Рамноправноста има смисла само ако најнапред признаеме една поедноставна и подлабока вистина: човекот не ја добива својата вредност од полот. Таа не произлегува од физичката сила, репродуктивната улога, општествената функција, професијата или од традицијата што некому му доделила право да заповеда, а друг да се приспособува. Таа започнува со самото човечко достоинство. Не случајно и Универзалната декларација за човекови права ја поставува слободата и еднаквоста во достоинството и правата како почетна мерка на човекот.
Еднаквоста не бара да бидеме исти
Можеби најголемата заблуда во современите расправи за половите е уверувањето дека имаме само две можности: или ќе тврдиме дека жената и мажот се исти или ќе ја прифатиме нееднаквоста меѓу нив. Тоа е лажен избор.
Двајца луѓе можат да бидат различни по способности, телесна градба, темперамент, искуство, интереси и животни избори, а сепак да бидат еднакви пред законот, еднакви во достоинството и еднакво слободни да го определуваат сопствениот живот. Впрочем, еднаквоста што ја укинува различноста лесно се претвора во нов облик на присила. Таа повеќе не вели: „имаш еднаква вредност“, туку: „за да имаш еднаква вредност, мора да бидеш како другиот“.
На Panoptikum веќе го отворивме ова прашање низ пошироката дилема за еднаквоста во системот и различните почетни можности. Истото важи и за односите меѓу половите. Правдата не се состои во тоа сите да ги претвориме во еднакви копии, туку да не дозволиме различноста да биде претворена во оправдување за потчинување.
Затоа поимот рамноправност е многу попрецизен од поимот истоветност. Рамноправноста не ја негира разликата. Таа ја лишува разликата од правото да произведува повисока и пониска човечка вредност.
Од каде доаѓа потребата некој да биде „посилниот пол“?
Со векови човековите општества не ги опишувале жената и мажот само како различни, туку ги претворале тие разлики во хиерархија. Мажот бил означуван како посилен, рационален, активен и повикан да одлучува; жената како понежна, зависна, емотивна и повикана да следи. Тоа не бил само речник. Од таквата поделба произлегувале улоги, права, очекувања и ограничувања.
Но што точно значи да се биде „посилен“?
Ако е силата само способност да подигнеш поголема тежина, можеби одговорот е едноставен во многу поединечни случаи. Ако силата значи да издржиш болка, да останеш разумен во криза, да се грижиш за друг човек, да создаваш, да простуваш, да се спротивставиш на неправда, да носиш долгорочна одговорност или да останеш свој кога средината бара послушност – тогаш зборот „сила“ веќе не може толку лесно да се подели според полот.
Човечката сила нема една форма.
Таа може да биде физичка, интелектуална, морална, психолошка, емотивна, творечка, социјална. Човек може да биде физички моќен, а карактерно слаб. Може да има авторитет, а да нема достоинство. Може да изгледа ранливо, а да поседува извонредна внатрешна цврстина. Затоа и традиционалниот израз „посилен пол“ кажува многу повеќе за општествената претстава за моќта отколку за вистинската сложеност на човекот.
Рамносилноста не е натпревар
Тука поимот рамносилност може да ни помогне, ако не го разбереме буквално. Рамносилност не значи дека секоја жена и секој маж мора да можат да направат сè подеднакво. Ниту една разумна идеја за човекот не може да почива врз такво механичко изедначување.
Рамносилноста значи нешто посуштинско: дека не постои еден единствен облик на сила според кој ќе ја измериме вредноста на сите луѓе.
Жената не мора да стане копија на мажот за да докаже дека е рамноправна. Ако идеалот на еманципацијата е жената да ги преземе токму оние обрасци на однесување што некогаш биле сметани за знаци на машка надмоќ – агресивност, студенило, доминација, бескрајна конкурентност – тогаш не сме ја надминале старата мерка. Само сме им дозволиле на повеќе луѓе да се натпреваруваат според неа.
Истото важи и обратно. Мажот не станува помалку вреден ако е грижлив, емотивно отворен, ненасилен или ако не чувствува потреба секој миг да ја докажува сопствената надмоќ. Општеството што ја исмева машката ранливост не го ослободува мажот. Само му доделува друга затворска ќелија.
Во една претходна Panoptikum размисла за жената, мажот и наследената поделба на „посилен“ и „послаб“ пол токму оваа стара категоризација се покажува како недоволна за современиот човек. Прашањето веќе не е кој ќе победи во споредбата, туку дали воопшто мора да постои победник.
Кога рамноправноста станува борба за превласт
Секоја голема идеја може да биде извитоперена кога од принцип ќе стане оружје. Така е и со рамноправноста.
Историската неправда кон жените е реалност што не треба да се релативизира. Ограничувањето на правото на образование, сопственост, политичко учество, професионална автономија и слободно одлучување оставило долги последици во многу општества. Токму затоа борбата за еднакви права претставува една од големите цивилизациски промени на модерната епоха.
Но признавањето на една неправда не бара создавање нова.
Ако рамноправноста се претвори во убедување дека едниот пол мора историски да му наплати на другиот; ако човекот почне да се проценува според групата во која е роден, а не според она што самиот го прави; ако вината и заслугата се наследуваат колективно – тогаш повторно се враќаме кон истата логика од која сме сакале да излеземе.
Правдата не е промена на местата меѓу господарот и потчинетиот. Правдата е укинување на потребата некој да биде господар.
Во тој поглед рамноправноста на половите е само дел од поголемото прашање за односот меѓу слободата, достоинството и моќта. Достоинството не зависи од тоа дали некој успеал да надвладее друг човек. Напротив, потребата постојано да ја докажуваме сопствената надмоќ често открива дека не сме сигурни во сопствената вредност.
Полот како судбина
Човекот се раѓа во тело што не го избрал, во семејство што не го избрал, во јазик, култура и историски миг што исто така не ги избрал. Голем дел од човековата зрелост се состои токму во тоа од она што ни е дадено да создадеме нешто што ќе биде наше.
Проблемот почнува кога општеството од биолошкиот факт создава целосна биографија однапред.
„Ти си жена, затоа треба да…“
„Ти си маж, затоа не смееш да…“
Во тие две реченици може да се смести цел еден систем на очекувања. Каква работа е пристојна, кој треба повеќе да заработува, кој треба да се грижи за децата, кој смее да плаче, кој треба да започне љубовна врска, кој мора да биде храбар, кој има право да биде уморен, кому му прилега авторитетот.
Некои од тие обрасци настанале од реални историски и материјални услови. Но фактот дека нешто има историја не значи дека мора да има и вечност.
Слободниот човек не е човек без пол, тело, традиција или припадност. Слободниот човек е оној кому тие нешта не му ја пишуваат целата животна приказна пред да добие можност самиот да ја напише.
Достоинството е заедничката мерка
Најдлабоката основа за рамноправноста затоа не е во прашањето што можат да прават жените во споредба со мажите, ниту што можат мажите во споредба со жените. Таквото споредување никогаш нема да заврши. Секогаш ќе може да се најде област, статистика, искуство или поединец со кој некој ќе се обиде да докаже предност.
Основата е на друго место.
Човекот не мора да ја заслужи својата основна човечка вредност.
Човековите права не зависат од тоа дали сме посилни, попаметни, попродуктивни или покорисни од другите. Токму затоа идејата за достоинството е толку радикална: таа му припаѓа и на човекот кој загубил и на оној што е слаб, и на оној што не може да се натпреварува и на оној што никогаш нема да биде „најдобар“ според мерките на времето.
Ако ова го прифатиме, тогаш исчезнува и потребата да докажуваме дека жената вреди затоа што може да биде исто толку успешна како мажот или дека мажот вреди затоа што е физички посилен, подобар заработувач или водач. Човековата вредност не е награда за победа во натпреварот.
Можеби најтешката рамноправност започнува меѓу двајца луѓе
Законите можат да забранат дискриминација. Институциите можат да воспостават правила. Општеството може да менува норми. Сето тоа е неопходно. Но најдлабоката проверка на рамноправноста често се случува далеку од институциите – меѓу двајца луѓе. Во бракот. Во љубовната врска. Во семејството. На работното место. Во разговорот. Во начинот на кој го слушаме другиот кога не се согласуваме со него.
Можам ли да бидам со некого без да сакам да го обликувам според сопствената претстава? Можам ли да ја признаам неговата или нејзината сила без да ја доживувам како закана за мојата? Можам ли да бидам различен, а да не морам да бидам надмоќен?
Тука рамноправноста престанува да биде декларација и станува карактер.
И можеби токму во тоа се среќава со рамносилноста. Не како тврдење дека мажот и жената се еднакви во секоја способност, во секоја ситуација и во секој поединечен живот, туку како сознание дека обајцата немаат право сопствената сила да ја претворат во туѓа потчинетост.
Жената и мажот не мора да бидат исти за да стојат еден спроти друг исправени. Не мора да се победат за да се почитуваат. Не мора ни постојано да докажуваат кој е посилен.
Можеби зрелоста на односот меѓу половите започнува токму тогаш кога прашањето „кој е над кого?“ конечно ќе стане помалку важно од прашањето „каков човек сум јас пред другиот?“
