Друштвото на писателите на Македонија на 18 ноември во Скопје одбележа четири децении од објавувањето на „Пронајден облик“ – првата книга со критики и есеи на Раде Силјан, издадена во 1986 година. Јубилејот беше заокружен со промоцијата на неговата нова книга „Поетски облици на времето“, со поднаслов „Критички огледи за македонската поезија“, во издание на „Матица македонска“.
Средбата не беше само навраќање кон една книга стара четириесет години. Во средиштето беше подолгата и поретко видлива работа на книжевниот критичар – читањето на туѓите дела, нивното вреднување и поврзувањето на различни автори и генерации во една поширока слика за македонската книжевност.
Од „Пронајден облик“ до „Поетски облици на времето“
„Пронајден облик“ во 1986 година го означи почетокот на авторското присуство на Силјан во книжевната критика во форма на книга. Четири децении подоцна, новото издание се враќа на истиот суштински интерес – поезијата и начинот на кој таа го собира искуството на едно време, но и го надживува.
Според „Матица македонска“, „Поетски облици на времето“ претставува авторски избор и ново исчитување на повеќедеценискиот критички дијалог на Силјан со македонската поезија, од нејзините класични темели до современите поетики. Во книгата се обединети огледи за триесет македонски поети, распоредени во поширок книжевноисториски лак што води од постарото наследство до современото творештво.
Токму таквиот поглед ја прави книгата повеќе од збир на одделни критики. Таа ја чита македонската поезија како континуитет во кој секоја генерација наследува јазик, форми и искуства, но истовремено е принудена повторно да ги осмисли. Во време кога македонската книжевност често живее потивко од својата вистинска важност, ваквите книги ја враќаат критиката во нејзината суштинска улога – да разликува, поврзува и памети.
Критиката како книжевна меморија
Книгата ја промовираше проф. д-р Димитар Пандев, кој ја определи како изградена критичка целина и „книга образец за есеистички јазик и стил“. Во неговото читање, огледите на Силјан го следат патот на македонската поезија од средновековните записи до современите автори, при што поединечните дела не се разгледуваат изолирано, туку како дел од поширок книжевен развој.
Уредникот на книгата и автор на поговорот „Мерата на времето, обликот на вредноста“, ас. д-р Иван Антоновски, вниманието го насочи и кон една друга страна на Силјановата работа – неговото присуство во книгите на други автори. Критичарот, уредникот, антологичарот и издавачот често остануваат надвор од првиот план, иако токму преку нивните избори се создава дел од книжевната меморија.
Тоа прашање е особено важно во средина со релативно мал книжевен простор. Кои книги ќе останат достапни? Кои автори повторно ќе бидат прочитани? Кои дела ќе влезат во антологии, критички избори и нови изданија? Одговорот не го дава само времето. Го создаваат и луѓето што читаат, избираат, толкуваат и повторно ги враќаат делата пред јавноста. Сличната потреба од зачувување на книжевниот континуитет се гледа и во јубилејното издание на ревијата „Стожер“, како документ на три децении македонски книжевен живот.
Повеќе од половина век во македонскиот книжевен живот
Раде Силјан е присутен во македонската книжевност повеќе од половина век – како поет, критичар, есеист, антологичар, преведувач и издавач. Неговата библиографија започнува со поетската книга „Третиот лик на времето“ од 1975 година, а Струшките вечери на поезијата го бележат и неговиот долгогодишен ангажман како составувач на антологии и како еден од активните учесници во македонскиот книжевен живот.
Во два мандата го предводеше Друштвото на писателите на Македонија. Неговиот опус е вреднуван со повеќе книжевни и државни признанија, меѓу кои „Ацо Шопов“, „Димитар Митрев“, „11 Октомври“ и „Св. Климент Охридски“. На 8 септември 2026 година беше одликуван и со Орден „8 Септември“ за достигнувањата во македонската литература и култура, преведувачката работа и придонесот во издаваштвото, како што е наведено во официјалното образложение за одликувањето.
На јубилејната средба Силјан се наврати на писателите, разговорите и книжевните несогласувања што го придружувале во изминатите децении. Во неговото обраќање особено место доби идејата дека книжевниот живот не се гради само со сопствените книги, туку и со способноста да се препознае вредноста во делото на другиот.
„Верувам дека на книжевноста ѝ требаат луѓе што умеат да се израдуваат на добра книга потпишана со туѓо име“, рече Силјан.
Книга за минатото што гледа кон следните автори
Јубилејот на „Пронајден облик“ лесно можеше да остане само пригодно одбележување на една библиографска годишнина. Со „Поетски облици на времето“, меѓутоа, вниманието се префрла од минатото кон прашањето што останува отворено: како една книжевност го чува она што веќе го создала, а истовремено остава простор за гласовите што допрва доаѓаат.
Македонската поезија веќе има богат корпус што бара постојано ново читање. Од класичните автори до современите поетски гласови, нејзината вредност не се одржува само со присуство во историите на литературата, туку со повторното враќање кон книгите. Таков пример е и новиот дигитален живот на „Песна на црната жена“ од Ацо Шопов, каде едно веќе канонизирано дело повторно станува непосредно достапно за читателот.
Во тој контекст треба да се чита и завршната порака на Силјан од средбата во ДПМ: „Македонската книжевност заслужува иднина поголема од нашите биографии.“ По четириесет години критичарска работа, таа реченица можеби најпрецизно ја објаснува и смислата на јубилејот – книжевноста трае само ако зад секоја генерација остане простор во кој следната ќе може да пишува, чита и вреднува.












