Не секоја борба е пресвртна. Повеќето се дел од секојдневието – обиди да се зачува нешто, да се добие нешто повеќе, да се преживее уште еден тежок период. Пресвртната борба започнува во друг момент: кога веќе не можеме да продолжиме по старо, а сè уште не знаеме како изгледа новото. Тогаш човекот, политичката заедница или целото општество се наоѓаат пред истото непријатно прашање – што сме подготвени да изгубиме за да престанеме да живееме во она што нè уништува?
Таквите пресврти ретко изгледаат драматично од самиот почеток. Често почнуваат тивко. Со замор. Со сомнеж. Со чувството дека нешто што долго сме го сметале за нормално повеќе не може да се оправдува. Кај поединецот тоа може да биде однос, работа, навика, страв или слика за самиот себе. Во политиката – систем на привилегии, начин на владеење, институционална инерција. Во општеството – непишан договор според кој сите знаат дека нешто не функционира, но повеќето се однесуваат како да нема друга можност.
Најтешката битка почнува кога старото веќе не нè штити
Човекот има силна потреба од познатото. Дури и кога познатото е болно. Во психологијата ова не е парадокс колку што е длабоко човечка особина: неизвесноста често изгледа пострашно од незадоволството кое веќе сме научиле да го поднесуваме. Познатата несреќа има правила. Неизвесната промена нема.
Затоа личниот пресврт не започнува со храброст, туку со нарушување на една стара рамнотежа. Човекот сфаќа дека цената на останувањето станала повисока од стравот од заминување. Дури тогаш одлуката станува можна. Тоа е моментот кога престануваме да прашуваме дали ќе ни биде удобно и почнуваме да прашуваме дали начинот на кој живееме сè уште има смисла. Разликата е огромна. Удобноста бара зачувување. Смислата понекогаш бара раскин.
Личниот развој често погрешно се претставува како мирно усовршување – подобра дисциплина, подобри навики, поголема самодоверба. Вистинскиот развој понекогаш е далеку понеуреден. Тој бара човекот да ја напушти верзијата од себе која некогаш му била потребна за да преживее, но подоцна станала негов затвор.
Тука се појавува пресвртната борба: не против светот, туку против сопствената потреба да останеме исти.
Политиката ја има истата психологија
Општествата не се толку различни од луѓето, колку што сакаме да веруваме. И тие создаваат навики, митови, одбранбени механизми и стравови. И тие можат со години да живеат во состојба што мнозинството ја смета за незадоволителна, а сепак да не ја менуваат.
Политичкиот систем може да произведува недоверба, нееднаквост, клиентелизам или чувство на беспомошност, а сепак да опстојува токму затоа што станал познат. Луѓето знаат како да се снајдат во него. Ги познаваат неговите слабости, неговите посредници, неговите правила и неговите исклучоци. Промената, пак, бара нешто потешко од незадоволство – бара верба дека поинаков поредок воопшто е можен.
Оттука доаѓа една од најголемите политички заблуди: дека е доволно луѓето да бидат лути за да дојде промена. Лутината може да урне, но не мора да изгради. Таа може да создаде енергија, но не создава сама по себе институции, доверба, компетентност или култура на одговорност.
Вистинската пресвртна политичка борба започнува кога незадоволството добива форма на избор: што точно сакаме наместо она што го отфрламе?
Токму тука политиката станува посложена од поделбата на „наши“ и „ваши“. Промената што само ги менува луѓето на врвот, а ги задржува истите механизми под нив, е смена на управители, не пресврт. Ако истите навики продолжат – партизација, непотизам, непрозрачност, понижување на институциите, зависност од лидерот – системот само го менува лицето што го претставува.
Пресвртот почнува кога општеството престанува да бара спасител и почнува да бара правила кои ќе важат и кога спасителот ќе си замине.
Општеството се менува кога ќе се смени границата на прифатливото
Големите општествени промени ретко се случуваат само затоа што одеднаш се појавиле нови идеи. Многу идеи постојат со децении пред да станат политички или културно влијателни. Пресвртот доаѓа кога се менува она што луѓето се подготвени да го толерираат.
Секое општество има своја невидлива граница на прифатливото. Под неа можат да постојат неправди, привилегии, корупција, дискриминација, сиромаштија или злоупотреба на моќта, сè додека доволно луѓе ги сметаат за неизбежни. Кога тие појави ќе престанат да изгледаат како судбина и ќе почнат да изгледаат како избор, се менува и политичката енергија.
Затоа најважната борба понекогаш не се води на улица, во парламент или на избори. Таа се води во јазикот со кој луѓето ја опишуваат сопствената стварност.
„Сите крадат.“
„Таков ни е менталитетот.“
„Ништо не може да се смени.“
„Секаде е исто.“
Таквите реченици звучат како цинизам, но имаат политичка функција. Тие ја претвораат променливата состојба во природен закон. Ако нешто е неизбежно, нема причина да се бориме против него. Ако сите се исти, нема смисла да правиме разлика. Ако ништо не зависи од нас, најразумното однесување станува повлекувањето.
Така беспомошноста престанува да биде чувство и станува систем.
Пресвртот бара судир со сопствениот интерес
Тука се наоѓа најнепријатниот дел од секоја вистинска промена. Лесно е да сакаме поправедно општество додека неправдата нè погодува нас. Потешко е да го сакаме истиот принцип кога од неправедниот систем имаме мала привилегија. Човек може да се противи на врските и познанствата додека не му затреба „човек што може да среди“. Може да ја осудува партизацијата, а потоа да прифати работа добиена преку истата логика. Може да бара независни институции, а истовремено да очекува тие институции да направат исклучок токму за него. Во тој судир се гледа колку една промена е вистинска.
Демократијата, правната држава, солидарноста и јавната одговорност не се апстрактни вредности кои се бранат само во говори. Тие стануваат реални тогаш кога човекот е подготвен да прифати правило што во конкретен момент не му оди во прилог.
Истото важи и за личниот развој. Лесно е да кажеме дека сакаме нов живот. Потешко е да ги напуштиме навиките кои го произведуваат стариот.
Ниту еден пресврт не е чист
Имаме романтична претстава за пресвртите. Замислуваме еден јасен момент по кој сè станува поинакво. Во стварноста најголемите промени се мешавина од напредување и враќање назад.
Човекот што решил да се промени ќе ги повтори старите грешки. Општеството што сменило власт може повторно да ги произведе старите модели. Генерацијата што се изборила за една слобода може да открие дека друга останала недостижна.
Тоа не значи дека борбата била залудна. Значи дека пресвртот не е магична точка, туку промена на правецот.
И тука треба да бидеме внимателни со една опасна желба: потребата сè да се реши одеднаш. Таа желба лесно создава простор за авторитарност. Кога луѓето се убедени дека системот е толку расипан што мора веднаш да биде „исчистен“, секогаш се појавува некој што ќе понуди едноставно решение – повеќе моќ за себе, помалку ограничувања, помалку сомнеж, помалку институции кои му пречат.
Историјата доволно пати покажала дека револтот против злоупотребата на моќта може да заврши со уште поголема концентрација на моќ ако општеството бара победник наместо систем.
Храброста не е да не се плашиш
Во личниот живот, политиката и општеството пресвртната борба има иста психолошка структура: старото е неподносливо, новото е неизвесно, а меѓу нив постои период во кој нема гаранции. Токму затоа храброста не е состојба без страв. Таа е способност да се дејствува без уверување дека исходот ќе биде поволен.
Човекот што заминува од штетен однос не знае дали ќе биде посреќен. Граѓанинот што се спротивставува на неправда не знае дали ќе победи. Општеството што се обидува да ја смени својата политичка култура нема гаранција дека следната генерација нема повторно да ги направи истите грешки.
Сепак, постои нешто полошо од неизвесноста: сигурноста дека ништо нема да се промени ако никој не ја преземе цената на првиот чекор.
На крајот, борбата е за границата што ја поставуваме
Пресвртните моменти не доаѓаат секогаш со големи зборови. Понекогаш почнуваат со едно едноставно „доста“. Не она импулсивното, изговорено во гнев, туку она што се раѓа по долго разбирање дека продолжувањето по истата патека веќе претставува избор.
Во личниот живот тоа е границата по која човекот престанува да се предава самиот себеси за да ја зачува привидната сигурност. Во политиката тоа е моментот кога граѓанинот престанува да ја заменува слободата со припадност и одговорноста со лојалност. Во општеството тоа е точката во која повеќе не се прашуваме кој ќе нè спаси, туку какви правила сме подготвени да почитуваме за никому да не му биде потребен спасител.
Не секоја борба завршува со победа. Некои генерации ја плаќаат цената за резултатите што ќе ги видат други. Некои лични одлуки нè носат во потежок, а не во полесен период. Некои политички промени прво ја разоткриваат длабочината на проблемот, наместо веднаш да го решат.
Но пресвртната борба никогаш не се мери само според тоа што сме освоиле. Таа се мери и според она на што сме престанале да се согласуваме.
Можеби започнува секоја вистинска промена кога човекот, граѓанинот или целото општество ќе сфатат: иднината не почнува со ветување дека ќе биде лесно, туку со одлуката дека старото повеќе не е прифатливо.
