Постојат мигови што подоцна изгледаат како да биле неизбежни, иако во моментот кога се случиле биле чиста случајност. Случајна средба. Задоцнет автобус. Погрешно свртување. Една реченица слушната во вистинскиот миг. Книга земена од полица без посебна причина. Телефонски повик што дошол пет минути порано или подоцна и со тоа ја променил целата насока на денот, а понекогаш и на животот.
Човекот тешко ја поднесува идејата дека важните нешта можат да зависат од нешто толку кревко и непредвидливо. Затоа случајноста никогаш не била само математички или логички проблем. Таа е и филозофски немир, и психолошка провокација.
Потребата светот да има смисла
Нашиот ум не сака празни места. Кога ќе се случат две необични работи една по друга, веднаш бараме врска. Кога некој човек ќе се појави во нашиот живот во необичен момент, лесно зборуваме за судбина. Кога ќе избегнеме несреќа за неколку секунди, велиме дека „нешто нè чувало“. Кога подолго време мислиме на некого, а потоа токму тој ќе ни се јави, настанот добива речиси мистична тежина.
Не мора да бидеме суеверни за да го правиме тоа. Доволно е да бидеме луѓе.
Психолошки, човекот е суштество што бара обрасци. Таквата способност е длабоко корисна. Благодарение на неа учиме, предвидуваме, препознаваме опасност и градиме причинско-последични врски. Проблемот почнува кога гледаме образец и таму каде што можеби постои само коинциденција. Тогаш случајноста станува огледало на една подлабока човечка потреба – желбата светот да не биде хаотичен.
Ако сè има причина, тогаш реалноста изгледа посигурна. Ако секоја загуба има смисла, ако секоја средба „требало“ да се случи, ако секој пресврт е дел од некаков поголем план, тогаш животот станува психолошки поподнослив.
Но токму тука започнува философската непријатност.
Што ако некои нешта едноставно се случуваат?
Судбина или случај?
Од античките времиња човекот се обидува да реши дали животот е однапред одреден или отворен кон непредвидливото. Во едната крајност стои идејата за судбината: настаните се дел од ред кој можеби не го разбираме, но кој постои. Во другата стои случајноста: реалноста содржи пресврти што не произлегуваат од никаков повисок план. Меѓу овие две идеи се наоѓа човековата слобода.
Ако сè е предодредено, тогаш слободата станува сомнителна. Ако, пак, сè е случајно, тогаш и смислата изгледа несигурна. Но животот веројатно не се одвива во толку чисти категории. Не можеме да избереме каде ќе се родиме, кого ќе сретнеме во одреден момент, какви историски околности ќе нè затекнат или каков случаен настан ќе ни го наруши планот. Можеме, сепак, да избереме што ќе направиме со дел од она што ни се случило. Токму затоа случајноста не мора да биде спротивност на слободата. Понекогаш таа е просторот во кој слободата почнува.
Не сме ги избрале картите, би рекле некои, но сè уште играме со нив.
Кога случајноста добива значење
Една средба сама по себе може да биде случајна. Но значењето што подоцна ќе го добие не мора да биде случајно. Тука се наоѓа една важна разлика.
Човекот не е само пасивен примател на настани. Тој ги толкува. Им дава место во сопствената биографија. Од огромниот број мигови низ кои минува, избира некои како пресудни, некои како предупредувања, некои како почетоци.
Дури и кога настанот нема објективна намера, неговата последица може да стане длабоко лична. Можеби токму затоа толку често ги прераскажуваме животните пресврти со реченицата: „Ако тој ден не бев таму…“ Во таквите реченици има нешто повеќе од носталгија. Има свест за кревкоста на сопствената биографија.
Доволно е да се промени една ситница и целиот живот можел да изгледа поинаку. Тоа сознание истовремено плаши и фасцинира.
Илузијата дека можеме да го контролираме непредвидливото
Психологијата на случајноста тесно се допира со нашата потреба за контрола.
Човекот сака да верува дека неговите избори произведуваат предвидливи резултати. Ако работам доволно, ќе успеам. Ако сум внимателен, ќе избегнам несреќа. Ако донесувам разумни одлуки, животот ќе се одвива барем приближно разумно.
Во голем дел од секојдневието ова е корисна претпоставка. Без неа би било тешко да планираме што било.
Но реалноста постојано нè потсетува дека не сме единствените автори на она што ни се случува.
Во успехот речиси секогаш има и околности што не сме ги создале сами. Во неуспехот понекогаш има фактори кои не сме можеле да ги предвидиме. Некој добил можност затоа што се нашол на вистинското место. Друг ја изгубил затоа што една околност се променила во последниот миг.
Признавањето на случајноста затоа знае да биде навредливо за егото. Ние сакаме успехот целосно да ни припаѓа. И сакаме неуспехот секогаш да има јасен виновник. Случајноста го нарушува тој удобен морален распоред.
„Среќните“ и „несреќните“ луѓе
Интересно е што луѓето не ја доживуваат случајноста на ист начин. Некој во неочекуван настан гледа можност. Друг гледа закана. Еден ќе ја започне приказната со „за среќа“, друг со „како за несреќа“. Тука веќе не зборуваме само за самиот настан, туку за психолошката рамка во која го поставуваме.
Човек што е убеден дека светот постојано работи против него полесно ќе ги памети случајностите што го потврдуваат тоа уверување. Оној што верува дека животот му отвора можности почесто ќе ги забележува поволните совпаденија. И двајцата живеат во истиот свет, но не сосема во иста реалност.
Нашето внимание е селективно. Паметењето уште повеќе. Од илјадниците случајни нешта што не значеле ништо, ќе го паметиме она едно што подоцна станало важно. И токму затоа минатото често ни изгледа многу поуредено отколку што навистина било додека сме го живееле.
Од сегашноста гледано, животот е хаотичен. Од минатото гледано, лесно му цртаме линија.
Случајноста и стравот од бесмислата
Во заднината на целата тема стои едно тешко прашање: ако случајноста навистина има голема улога во животот, дали тогаш нашиот живот има помалку смисла? Не мора. Смислата не мора да биде вградена однапред за да биде вистинска.
Еден настан може да биде случаен во своето настанување, а длабоко значаен во своите последици. Средбата можеби не била „напишана“, но односот што ќе произлезе од неа е реален. Можноста можеби се појавила случајно, но трудот вложен потоа не е случаен. Несреќата можеби немала никаква цел, но начинот на кој човекот ќе се обиде да продолжи да живее веќе содржи избор, карактер и волја. Тука случајноста престанува да биде непријател на смислата. Таа станува нејзин суров материјал.
Не мора сè да било „пишано“
Можеби една од најзрелите позиции е да се прифати дека не мора секој значаен настан да бил однапред определен за да биде значаен.
Не мора секоја љубов да била судбинска за да биде вистинска. Не мора секоја загуба да крие лекција за да биде длабока. Не мора секоја среќна околност да биде награда. И не мора секоја несреќа да биде казна. Понекогаш таквите објаснувања повеќе зборуваат за нашата потреба од ред отколку за самиот свет.
Прифаќањето на случајноста не значи откажување од смислата. Напротив, можеби значи преземање поголема одговорност за неа. Ако светот не ни гарантира готово значење, тогаш дел од значењето мораме самите да го создадеме. Во тоа има нешто вознемирувачко, но и ослободувачко.
Случајноста нè потсетува дека животот не е целосно под наша контрола. Истовремено нè потсетува дека она што ќе го направиме со неочекуваното сè уште може да биде наше.
Можеби затоа најважното прашање не е дали нешто се случило случајно или било судено. Поважно е што стануваме откако ќе се случи.
