Мудроста е пријател на човекот. Не како украсна мисла за свечени говори, туку како тивка потреба без која човекот почнува да живее брзо, корисно, успешно – и сè помалку свое. Во време кога информацијата пристигнува пред мислата, кога ставот често се формира пред разбирањето, а животот се мери со брзина, видливост и резултат, философијата повторно станува неопходна. Не затоа што има готов одговор за секоја криза, туку затоа што го чува правото на прашање.

Зборот философија доаѓа од грчкото philosophia – љубов кон мудроста, потрага по мудроста, внатрешна наклонетост кон она што не се троши со употреба. Токму таа етимологија открива нешто важно: философијата не почнува од сопственост, туку од однос. Философот не е оној што ја поседува мудроста, туку оној што не престанува да ја бара. Во тоа има скромност, но и храброст. Да се признае дека не знаеме доволно е првиот човечки чин против самоуверената плиткост.

Од љубопитност до суштина

Во своето првобитно значење философијата не била тесна академска дисциплина, туку израз на љубопитност, интелигенција и духовна будност. „Философирањето“ значело стремеж кон мудрост, а мудроста не се сведувала на акумулација на знаења. Таа барала продирање под површината на појавите, разоткривање на привидот, барање на она што стои зад секојдневно достапното. Затоа философијата не е обично мислење, ниту убаво зборување за „длабоки“ нешта. Таа е дисциплина на сомневањето, но не сомневање што разорува од навика, туку сомневање што чисти. Таа прашува што е вистина кога сите нудат мислење; што е добро кога сите зборуваат за корист; што е слобода кога изборите се однапред моделирани; што е човек кога системите го сведуваат на потрошувач, профил, гласач, работник или бројка.

Во тој правец се надоврзува и Panoptikum-овиот текст „Суштината на философијата: човекот пред прашање што не го остава на мира“, каде философијата е поставена како човекова средба со прашања што не можат да се решат со брза формула. Слично, „Филозофијата во нашето секојдневје“ ја враќа мислата таму каде што најчесто ја забораваме – во обичниот ден, во изборот, во стравот, во односот кон другиот.

Философијата не е само наука, ниту само литература на мислата

Денес под философија најчесто се подразбира творечко, критичко и систематско мислење за светот и животот, за севкупноста на постојното, за основите на стварноста, сознанието, вредностите и човековото дејствување. Во таа смисла таа допира до науката, но не се исцрпува во неа. Науката објаснува како нешто функционира; философијата прашува што значи тоа, каде се границите на знаењето, што смееме да правиме со моќта што ја стекнуваме и какви луѓе стануваме додека сознаваме.

Тука лежи една од најважните разлики меѓу знаење и мудрост. Знаењето може да биде точно, а сепак опасно ако нема мера, одговорност и свест за последиците. Мудроста ја внесува таа мера. Таа не го поништува знаењето, туку го поставува во човечки хоризонт. Затоа философијата никогаш не била само „кралица на науките“, како што ја нарекувале некои традиции, ниту пак може едноставно да се прогласи за ненаучна област без тежина. Таа е гранична дисциплина: стои меѓу фактите и смислата, меѓу доказот и вредноста, меѓу она што може да се измери и она без кое мерењето нема човечко значење.

Современите енциклопедиски и академски извори ја опишуваат философијата како рационално и критичко испитување на темелните прашања за постоењето, знаењето, разумот, јазикот, умот и вредностите. Таков пристап може да се види во Internet Encyclopedia of Philosophy и во Stanford Encyclopedia of Philosophy, кои ја третираат философијата не како затворен систем на догми, туку како жива традиција на аргументи, толкувања и преиспитувања.

Секој философ одговара поинаку затоа што прашањето останува живо

За поимот философија и за нејзиниот предмет нема единствено, конечно мислење. Тоа не е слабост, туку знак дека философијата не работи со мртви предмети. Секој голем философ одговара од својата историска, духовна и човечка ситуација.

За едни таа е синтетичка наука за светот како целина; за други критика на разумот; за трети терапија на душата, анализа на јазикот, пат кон добар живот, бунт против идеологијата или обид да се разбере смртноста.

Кант ја врзува философијата со разумот, слободата и човековата способност да ја мисли границата на сопственото знаење. Во неговата критичка традиција философијата не е самоуверено излегување над светот, туку испитување на условите под кои човекот воопшто може да знае, да суди и морално да постапува. Затоа кај Кант мудроста не е лесно стекната состојба, туку идеја кон која разумот се стреми. Фоербах ја изострува врската меѓу вистината и философијата: таму каде што верата може да го освети она што го смета за вистинито, философијата го чува обратниот ред – само вистинитото смее да биде свето за мислата. Волтер, со својот ироничен нерв, потсетува дека човекот често мери, брои и докажува малку нешта што ги разбира, а се расправа околу безброј нешта што не ги разбира. Шилер ја отфрла тесната национална граница на духот зашто философското мислење, кога е автентично, не може да биде заробено во провинцијална самодоволност. Честертон ја симнува философијата од апстрактниот пиедестал и ја враќа меѓу раѓањето и смртта: зошто обичниот човек не би расправал за своето постоење кога токму нему му е дадено да минува низ него? Епикур, во „Писмо до Менекеј“ вели дека никој не е премлад за философија и никој не е престар за неа. Тоа е една од најчовечките мисли во целата традиција: философијата не е привилегија на кабинетот, туку грижа за душевното здравје, за живеењето без непотребен страв и за достоинството пред крајностите на животот.

Зошто философијата денес е поважна од кога било

Денешниот човек живее во свет што му нуди безброј одговори, но сè помалку време за прашања. Алгоритмите препорачуваат што да гледа, пазарот што да посакува, политиката од кого да се плаши, а јавниот простор што да мисли пред да помисли. Во таков свет философијата е отпор против автоматизмот. Таа не го забавува човекот затоа што е застарена, туку затоа што човечкото разбирање бара време.

Философијата денес е потребна и поради науката, не против неа. Технолошката моќ расте побрзо од моралната зрелост со која ја употребуваме. Вештачката интелигенција, биотехнологијата, дигиталниот надзор, медиумската манипулација, климатските кризи и новите форми на осаменост не се само технички проблеми. Тие се философски проблеми затоа што го допираат прашањето што е човекот, што е слобода, што е одговорност и колку вреди вистината кога лагата е побрза, поевтина и поатрактивна.

Во тоа поле философијата не нуди утеха со готови рецепти. Нејзината сила е друга: таа го принудува човекот да не се предаде на површината. Да не го замени мислењето со реакција. Да не ја земе корисноста како последна мера на животот. Да не поверува дека сè што е можно е и дозволено и сè што е ефикасно е нужно добро.

Мудроста како човечка мера

Мудроста е пријател на човекот затоа што не му ласка. Таа не му вели дека е секогаш во право, ниту дека светот постои за неговата удобност. Напротив, мудроста го воспитува човекот да ја поднесе сложеноста. Да живее со неодговорени прашања без да побегне во фанатизам. Да разликува знаење од бучава, слобода од импулс, достоинство од суета, вера од суеверие, разум од студена пресметка.

Философијата е прибежиште на таа мудрост, но не како бегство од светот. Таа не е манастир на апстракцијата, туку работилница на човечката будност. Во неа човекот учи дека животот не се исцрпува во преживување, успех или адаптација. Животот бара толкување. Бара смисла што не се наметнува однадвор, туку се создава низ односот кон вистината, другиот, времето, смртта и сопствената совест.

Затоа философијата денес не треба да се брани како стара дисциплина која заслужува почит од традиција. Треба да се препознае како современа потреба. Таму каде што светот произведува податоци таа бара разбирање. Таму каде што системите бараат послушност таа бара причина. Таму каде што јавното мислење бара брза припадност таа бара внатрешна одговорност.

Можеби затоа прашањето „што е философија?“ никогаш нема конечен одговор. Не затоа што философијата не знае што е, туку затоа што човекот не е конечно завршено суштество. Додека човекот прашува што е вистина, што е добро, што е праведно, што е смислено и што вреди да се живее, философијата нема да биде остаток од минатото. Ќе биде еден од последните начини човекот да остане човек.