Философијата почнува таму каде што готовиот одговор станува сомнителен

Философијата не се раѓа од удобност, туку од немир. Од оној тивок, упорен момент кога човекот чувствува дека светот не може да се исцрпи со она што му е кажано, научено, наследено или наредено. Таа не е украс на образованието, ниту елитна игра со поими, туку најдлабокиот човечки обид да се застане пред животот без веднаш да се побегне во навика, догма или туѓо мислење.

Затоа суштината на философијата не е во тоа да има одговор на сè. Нејзината суштина е во дисциплината на прашањето. Во храброста да се праша: што е вистина, што е добро, што е праведно, што значи да се биде слободен, што е човекот кога ќе му се одземат улогите, титулите, стравовите и маските? Во таа смисла, философијата е една од ретките човечки дејности што не нè поттикнува веднаш да произведеме, да победиме или да се прилагодиме, туку да разбереме.

Етимолошки, зборот философија доаѓа од грчкото „љубов кон мудроста“, а Encyclopaedia Britannica ја опишува како рационално, апстрактно и методичко разгледување на стварноста како целина и на основните димензии на човечкото постоење. Тоа е важно зашто философијата не се задоволува со делот ако тој дел е одвоен од целината. Таа сака да го види односот меѓу човекот и светот, меѓу знаењето и одговорноста, меѓу вистината и моќта, меѓу слободата и границата.

Мислењето како отпор против навиката

Секое време има свои идоли. Некогаш тоа биле митот, царот, традицијата и свештената неприкосновеност на поредокот. Денес тоа често се брзината, ефикасноста, технологијата, пазарот, медиумската бучава и самоувереноста на површното знаење. Во таков свет, философијата изгледа бавна. Токму во тоа е нејзината вредност.

Бавноста на философијата не е мрзеливост, туку отпор. Таа одбива да ја прифати првата реченица како последна вистина. Го запира автоматизмот на мислењето. Ги разлабавува зборовите што секојдневно ги употребуваме како да се јасни: правда, народ, слобода, успех, среќа, морал, напредок. Кога философијата ќе ги допре тие зборови, тие престануваат да бидат пароли и стануваат проблеми.

Затоа философот не е човек што секогаш знае повеќе од другите. Понекогаш тој е човек што подобро ја препознава сопствената нејаснотија. Во тоа има чесност. Многу опасности во историјата почнале од луѓе што биле премногу сигурни во себе, во својата вистина, во својата мисија, во своето право да одлучуваат за другите. Философијата ја внесува потребната пукнатина во таа самоувереност. Таа прашува: од каде ти е тоа знаење, кому му служи, што крие, што исклучува, кого повредува?

Во таа линија природно се надоврзува и Panoptikum-овиот есеј „Философијата денес: последната дисциплина што не молчи пред плиткоста“, каде философијата е поставена како отпор против готовите одговори, идеолошката самоувереност и животот без прашања.

Философијата не бега од животот, таа му се приближува

Постои стара предрасуда дека философијата е далечна од животот. Дека живее во книги, училници, академии и расправи што немаат врска со секојдневието. Тоа е едно од најголемите недоразбирања. Човек философира секогаш кога не го прифаќа животот само како редослед на обврски. Кога се прашува дали работата што ја работи го ослободува или го троши. Кога размислува дали љубовта е поседување или грижа. Кога се двоуми дали молкот пред неправда е разумност или кукавичлук. Кога чувствува дека успехот што му го продава општеството можеби не е негов успех.

Философијата е во секојдневието затоа што човекот не живее само од факти, туку и од значења. Факт е дека времето минува. Прашањето што правиме со минливоста е философско. Факт е дека мораме да живееме меѓу други луѓе. Прашањето што им должиме на другите е етичко. Факт е дека постојат држави, закони и институции. Прашањето кога законот е праведен, а кога само легален е политичко-философско. Факт е дека човекот умира. Прашањето како да се живее со свеста за смртта е едно од најстарите и најтешките прашања на мислата.

Оттука, философијата не е бегство од конкретното. Таа е продлабочување на конкретното. Таа му ја враќа тежината на животот во време што постојано го олеснува до ниво на содржина, впечаток, реакција и брза потрошувачка. Токму затоа на Panoptikum природно се врзува со теми како психологијата на секојдневието, каде современиот човек се гледа низ заморот, вниманието, стравот и внатрешниот притисок на информациското време.

Од мудрост кон одговорност

Античката мисла не ја разбирала мудроста како складиште на информации. Мудроста била начин на живот, вежба на духот, способност човекот да ја уреди сопствената душа пред да бара ред во светот. Тука лежи една од најдлабоките разлики меѓу знаење и мудрост. Знаењето може да биде техничко, корисно, прецизно, моќно. Мудроста прашува како таа моќ ќе се употреби.

Современиот човек знае повеќе од кој било човек пред него. Има пристап до речиси бескрајни податоци, карти, архиви, бази, машини, алгоритми и симулации. Но тоа не значи дека е помудар. Напротив, можеби никогаш не бил поизложен на опасноста да го помеша пристапот до информации со разбирање. Философијата тука станува неопходна: таа не прашува само „што можеме“, туку „дали треба“, „зошто треба“, „по која цена“ и „за кого“.

Затоа големите философски прашања не стареат. Се менуваат јазикот, науките, техниката и политичките системи, но човекот останува суштество што мора да избира без целосна сигурност. Мора да сака, а знае дека може да изгуби. Мора да дејствува, а никогаш не ги контролира сите последици. Мора да верува во нешто, а истовремено да се пази од фанатизам. Философијата не ја отстранува таа драматичност; таа ја прави свесна.

Како корисни отворени референтни простори за философски поими и традиции, Stanford Encyclopedia of Philosophy и Internet Encyclopedia of Philosophy остануваат значајни современи извори, токму затоа што философијата не ја сведуваат на мотивациски мудрости, туку ја третираат како сериозна историја на проблеми, аргументи и поими.

Суштината е во слободата да се мисли

Најдлабоката суштина на философијата е слободата на мислењето. Не слободата како каприц, туку како одговорна способност човекот да не биде целосно управуван од инстинкт, пропаганда, страв, навика или групна припадност. Философијата го враќа човекот кај самиот себе, не за да го затвори во индивидуализам, туку за да го направи посвесен учесник во светот.

Таа не му нуди засолниште од историјата, туку начин да не биде проголтан од неа. Не му ветува мир, туку будност. Не му дава лесна утеха, туку потешка, но поискрена форма на достоинство: да живее со прашања што не може целосно да ги реши, а сепак да не се откаже од мислењето.

Философијата е суштинска затоа што човекот не е само суштество што преживува. Тој е суштество што бара смисла. А смислата никогаш не се добива како готов предмет. Таа се гради во судирот меѓу искуството и мислата, меѓу болката и разбирањето, меѓу личната судбина и општите прашања што го надминуваат поединецот. Затоа философијата останува нужна и кога изгледа непрактична. Особено тогаш. Светот што ја губи способноста да философира ја губи способноста да се преиспитува. А свет што не се преиспитува лесно станува сигурен во својата заблуда.

Философијата како жива редакција на човековиот дух

Да се философира значи да се одржува внатрешна редакција на сопствениот живот. Да се брише лажната сигурност. Да се допишува смисла таму каде што навиката оставила празнина. Да се провери дали зборовите што ги употребуваме навистина нè изразуваат или само нè вклучуваат во туѓ речник. Да се препознае кога мислиме, а кога само повторуваме.

Во тоа е нејзината тивка, но непроценлива моќ. Философијата не мора да го смени светот веднаш за да биде важна. Доволно е да го промени начинот на кој човекот стои пред светот. Од послушен примач да го претвори во свесен соговорник. Од потрошувач на одговори во носител на прашања. Од случаен минувач низ животот во суштество што барем се обидува да разбере зошто оди, каде оди и што станува со него додека оди.

Со тоа философијата не завршува во книга. Таа продолжува во карактерот, во изборот, во молкот, во отпорот, во начинот на кој човекот ја поднесува вистината и во начинот на кој одбива да живее како да прашањата не постојат.