Најлесната реченица што човек може да ја изговори е: „Јас сум јас“. Во неа има сигурност, граница, речиси тврдина. Таа звучи како конечен одговор на сите сомнежи. А сепак, штом ќе се појави второто прашање – „А кој си ти?“ – тврдината почнува да добива прозорци. Затоа што јас не постојам само во себе. Постои и твојот поглед, твоето сеќавање на мене, твојата повреда, твојата доверба, твојата близина или твоето отсуство.
Можеби токму тука започнува философијата на личноста: не во увереноста дека целосно се познаваме, туку во сомнежот дека нашето „јас“ е поголемо, подлабоко и понеизвесно од сликата што сме ја составиле за себе.
Јас како име што постојано го пополнуваме
Кога велам „јас“, што точно именувам? Телото што се менува? Лицето што старее? Сеќавањата што бледнеат? Уверувањата што некогаш сум ги бранел, а денес ги сметам за заблуда? Детето што сум бил, човекот што сум сега или оној што допрва ќе станам?
Прашањето за личниот идентитет со векови ја следи философијата токму затоа што не може лесно да се затвори во една дефиниција. Човекот останува ист, а непрестајно се менува. Го носи истото име, но не и истите стравови. Ја препознава сопствената биографија, иако понекогаш не се препознава себеси во одлуките што ги донел.
Затоа „јас“ не е завршен предмет. Тоа е име што го пополнуваме со постапки. Секој избор додава нова реченица. Секоја слабост брише дел од старата слика. Секоја одговорност нè принудува повторно да се потпишеме под сопствениот живот.
Во текстот „Идентитет: што останува исто во човекот кога сè околу него се менува“, идентитетот не се појавува како неподвижна етикета, туку како способност човекот да се менува без да се распадне. Тоа е важна разлика. Да се биде свој не значи да се остане ист по секоја цена. Каменот останува ист затоа што не живее. Човекот останува свој токму така што учи, се преиспитува, губи, простува и продолжува.
Колку од мене е навистина мое?
Сакаме да веруваме дека самите сме се создале. Дека нашите ставови се наши, вкусот е наш, изборите се наши, а животниот пат е личен производ. Тоа е утешна слика, но не е целосна.
Пред да научиме да кажеме „јас“, некој веќе ни кажал како се викаме. Пред да избереме јазик, сме биле внесени во него. Пред да изградиме став за светот, сме наследиле семејни стравови, историски паметења, верувања, забрани, предрасуди и надежи. Нè обликуваат и оние што ги сакаме и оние од кои се браниме. Понекогаш најсилно нè определува токму она на што сме решиле никогаш да не личиме.
Самосвеста не започнува кога човек ќе се увери дека е независен од сите. Таа започнува кога ќе ги препознае туѓите гласови во себе и ќе одлучи кои од нив ќе ги задржи. Затоа самосвесноста не е гласно повторување на сопствената вредност, туку тивка способност да се разликува сопствената мисла од наследената наредба, личната желба од општественото очекување и вистинската потреба од стравот дека ќе бидеме отфрлени.
Најопасното отуѓување не се случува кога некој ќе нè натера да бидеме друг. Се случува кога толку долго играме туѓа улога, што почнуваме да ја сметаме за свој карактер.
Другиот како огледало и закана
„А кој си ти?“ не е обично прашање. Во зависност од тонот, може да биде љубопитност, повик, сомнеж, обвинение или почеток на блискост. Со него признавам дека пред мене стои свет што не можам целосно да го присвојам.
Мартин Бубер ја гради својата философија околу разликата меѓу односот „Јас-Ти“ и односот „Јас-Тоа“. Кога другиот е „Тоа“ го мериме, го користиме, го распоредуваме во категории. Кога е „Ти“, го среќаваме како личност што не може да се сведе на функција, корист или етикета. Таа разлика, разработена во неговото дело „Јас и Ти“, не припаѓа само на философските книги. Таа се случува секој ден – во начинот на кој го слушаме човекот пред нас, во тоа дали чекаме да проговори или само подготвуваме одговор.
Другиот ни е потребен за да се видиме. Без туѓиот поглед, дел од нас останува невидлив. Во туѓата близина дознаваме дали сме трпеливи, сурови, дарежливи, суетни, верни или исплашени. Лесно е да се замислуваме добри кога никој ништо не бара од нас. Карактерот се открива кога туѓата потреба ќе го наруши нашиот распоред.
Но погледот на другиот може да стане и затвор. Жан-Пол Сартр ја забележува драмата на човекот што одеднаш се гледа како предмет во туѓите очи. Другиот не ме гледа онака како што јас се доживувам. Тој ме толкува, ме проценува, ме именува. Во таа проценка можам да почувствувам срам, гордост, отпор или желба да се приспособам. Сартровата философија на самосвеста и погледот на другиот нè потсетува дека човекот живее во постојана напнатост: сака да биде слободен субјект, а неизбежно станува слика во туѓ свет.
Не сум она што другите го мислат – но не сум ни без нив
Тука лесно се паѓа во една од двете крајности. Првата вели: не ме интересира што мисли кој било, јас сум доволен самиот на себе. Втората вели: вредам само ако сум прифатен, виден и потврден.
И двете се облици на зависност. Во првата човекот толку силно се брани од другиот што целиот живот му станува реакција. Во втората тој се откажува од сопствената мера и живее како огледало на туѓите очекувања.
Зрелото „јас“ не е ниту тврдина, ниту празен сад. Тоа има граници, но и врата. Знае дека не мора да се правда пред секого, но и дека не е непогрешливо. Може да го слушне туѓото мислење без веднаш да се распадне или да нападне. Може да признае вина без да се претвори во сопствената грешка. Може да каже „не“ без омраза и „да“ без самопоништување.
Токму затоа автентичноста не е дозвола човек да прави што ќе посака. Таа е одговорност желбите, зборовите и постапките да не живеат во три различни животи. Автентичен не е оној што никогаш не се менува, туку оној што не се крие зад маската на сопствените изговори.
Јас сум збир од избори, не алиби
Егзистенцијализмот ја вознемирува човечката удобност со една едноставна мисла: не сме само она што ни се случило. Ние сме и она што сме направиле со тоа што ни се случило. Не ги избираме сите околности, но во нив правиме избори. Понекогаш тесни, неправедни и болни, сепак наши.
Во егзистенцијалистичката философија човекот не добива однапред напишана суштина што треба само послушно да ја одигра. Тој се создава низ своите одлуки. Тоа звучи ослободувачки, но носи тежина: ако сум автор на сопствените избори, тогаш не можам бескрајно да се кријам зад карактерот, околината, минатото или реченицата „таков сум“.
„Таков сум“ често не е опис, туку алиби. Со него љубомората станува темперамент, суровоста искреност, неодговорноста слобода, а стравот претпазливост. Човекот го претвора сопствениот недостаток во идентитет за да не мора да го менува.
Да кажам „јас сум јас“ има смисла само ако сум подготвен да додадам: „и одговарам за тоа што го правам со себе“.
Кој си ти кога никој не те гледа?
Постојат јавни и тивки верзии од нас. Јавната верзија знае како да се претстави, што да премолчи и која слика да ја понуди. Тивката верзија останува кога ќе исчезне публиката.
Кој си кога нема аплауз? Кога добрината нема сведок? Кога можеш да повредиш без последица? Кога туѓата слабост ти дава предност? Кога никој нема да дознае дали си го одржал зборот?
Во тие мигови идентитетот престанува да биде биографија и станува етика. Не сме она што го кажуваме за себе, туку она што го правиме кога нема потреба да оставиме впечаток.
Современиот човек живее меѓу безброј можности да се прикаже и сè помалку простор да остане насамо со себе. Токму затоа прашањето за личното „јас“ природно се врзува со поширокиот разговор за човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем. Светот постојано бара да покажеме кои сме, а ретко ни остава тишина навистина да откриеме.
А кој си ти?
Можеби не треба да брзаш со одговорот. Името, професијата, потеклото, верата, јазикот, семејната улога и општествениот статус кажуваат нешто за тебе, но не те исцрпуваат. Ти си и човекот што си бил и оној од кого си се откажал, и оној кон кого сè уште се движиш.
Ти си она што го паметиш, но и она што си решил да не го повториш. Она што го сакаш, но и начинот на кој се однесуваш кога љубовта бара жртва. Она од што се плашиш, но и чекорот што го правиш и покрај стравот.
Не можам целосно да знам кој си. Ниту ти можеш целосно да знаеш кој сум јас. Но можеме да се сретнеме без да се сведеме еден со друг на етикета, функција, корист или предрасуда. Можеме да го признаеме правото на другиот да биде сложен, противречен, недовршен.
„Јас сум јас“ тогаш престанува да биде надменост. Станува обврска да не живеам како туѓа копија. „А кој си ти?“ престанува да биде испрашување. Станува покана да проговориш од местото каде што не се браниш, не се рекламираш и не глумиш.
Меѓу тие две реченици се наоѓа целиот човечки однос: јас да останам јас, ти да останеш ти, а сепак да создадеме простор во кој никој не мора да исчезне за другиот да постои.
