Човекот го мери времето со часовници, календари, рокови и годишнини, а сепак најважното време во неговиот живот никогаш не може точно да се измери. Еден час во исчекување не трае исто како еден час во љубов, страв, болест или радост. Деновите се еднакви само на бројчаникот. Во човековото искуство секој миг има сопствена тежина, брзина и длабочина.

Токму тука започнува прашањето за временитоста. Таа не означува само дека нештата се случуваат во времето, туку дека човекот постои како суштество што помни, очекува, старее и знае дека неговиот живот има граница. Ние не сме неподвижни суштества низ кои времето случајно минува. Она што сме постојано се создава од она што сме го преживеале, од она кон што се движиме и од она што никогаш повеќе нема да се повтори.

Времето што се мери и времето што се живее

Постои време на часовникот и време на свеста. Првото е рамномерно, поделено и јавно: минутата за сите треба да трае шеесет секунди. Второто е внатрешно, нерамномерно и неповторливо. Детството може да ни изгледа огромно додека го живееме, а потоа да се собере во неколку слики, мириси и реченици. Еден краток разговор може да остави подолга трага од цела година исполнета со рутина.

Францускиот философ Анри Бергсон токму затоа правел разлика меѓу мерливото време и живото траење. Неговата идеја за траењето не го гледа времето како низа од изолирани точки, туку како непрекинат тек во кој минатото останува присутно во сегашноста. Живиот миг никогаш не е празна математичка единица. Во него веќе се наталожени сеќавања, навики, телесни реакции и очекувања.

Кога велиме дека времето „летнало“, не тврдиме дека часовникот се забрзал. Кажуваме дека животот ни се случил со густина што не сме успеале да ја забележиме. Кога, пак, една минута ни изгледа бескрајна, тоа не е грешка на мерењето, туку вистина на искуството. Философијата на времето започнува токму во таа пукнатина меѓу бројката и доживувањето.

Минатото не останува зад нас

Минатото обично го замислуваме како затворена област што се наоѓа зад нас. Но човекот не го остава минатото како што патникот остава град на патот. Тој го носи во начинот на кој сака, се плаши, избира и молчи. Заборавениот настан може да продолжи да живее како навика. Старата повреда може да стане претпазливост. Некогашната љубов може да остане како мера според која ги препознаваме сите подоцнежни блискости.

Минатото не е складиште на неподвижни слики. Секое сеќавање се менува со човекот што се сеќава. Настанот останува ист, но неговото значење не останува. Она што некогаш сме го доживеале како пораз, подоцна може да изгледа како спас. Збор што не сме го разбрале во младоста може да ни стане јасен дури по загуба, созревање или сопствена грешка.

Затоа временитоста не значи само минување. Таа значи и повторно толкување. Човекот постојано ја преработува сопствената историја за да може да продолжи да живее со неа. Во таа смисла сродната паноптикумска размисла „Минливоста е само сега и овде“ не говори за бегство од минатото, туку за негово преобразување во присутна свест.

Иднината дејствува уште пред да дојде

Иднината сè уште не постои како настан, но веќе постои како сила. Човекот учи затоа што замислува знаење кое сè уште го нема. Гради дом затоа што мисли на денови што не пристигнале. Се плаши од можност, се надева на средба, се откажува од нешто денес заради нешто што можеби ќе се случи утре.

Мартин Хајдегер ја поставува временитоста во средиштето на разбирањето на човековото постоење. Човекот не е само она што веќе е, туку и она кон што се проектира. Тој живее преку можности, а неговиот однос кон иднината го менува начинот на кој ја разбира сегашноста. Времето во оваа философска перспектива не е надворешна сцена на која се одвива животот, туку хоризонт низ кој воопшто разбираме што значи да се биде.

Но иднината лесно може да стане и место на постојано одложување. Ќе живееме кога ќе заврши обврската, кога ќе се подобрат условите, кога ќе дојде вистинската личност, кога ќе имаме повеќе пари, мир или сигурност. Така животот се претвора во чекалница. Сегашноста се троши како ситна монета со која купуваме ветување дека еден ден ќе започне вистинското живеење.

Најподмолното одложување не е мрзеливоста, туку убедувањето дека сегашниот живот е само подготовка. Човекот може со години да се подготвува за момент што никогаш нема да изгледа доволно совршено за да биде прогласен за почеток.

Смртноста не го поништува животот

Временитоста станува најостра кога човекот ќе се соочи со сопствената смртност. Не со смртта како далечен биолошки факт, туку со сознанието дека бројот на нашите утра, средби и можности е конечен. Тоа сознание може да предизвика страв, но може и да внесе мера.

Бесконечниот живот не мора да биде побогат живот. Кога ништо не би завршувало, ништо не би морало да биде избрано токму сега. Одлуката има тежина затоа што исклучува друга можност. Љубовта има итност затоа што присуството не е загарантирано. Простувањето има смисла затоа што времето за разговор не е неограничено.

Смртноста не е аргумент против смислата, туку услов под кој смислата станува лична. Цветот не е помалку убав затоа што ќе овене. Музиката не е безвредна затоа што завршува. Напротив, токму завршувањето ја оформува целината. Животот не добива вредност затоа што трае бесконечно, туку затоа што во ограничено време мораме да одговориме што ќе сакаме, кому ќе му бидеме верни и за што ќе ја потрошиме својата присутност.

Оваа мисла природно се продолжува во текстот „Човекот пред трајното“, каде минливоста не се чита како повик кон очај, туку како проверка на она што навистина заслужува да остане важно.

Современиот човек и ограбеното време

Современиот човек располага со технологии што заштедуваат време, а живее со чувство дека постојано му недостига. Брзината не ја ослободила сегашноста, туку ја наполнила со уште повеќе барања. Секој празен миг веднаш се претвора во можност за содржина, одговор, известување, купување или работа.

Проблемот не е само што немаме време. Подлабокиот проблем е што сме им дозволиле на туѓите ритми да ни кажат што вреди нашето време. Алгоритмот нè повикува да погледнеме уште нешто. Работната култура нè убедува дека одморот е прекин на продуктивноста. Пазарот ни нуди начини побрзо да стигнеме до нешта за кои веќе немаме трпение да ги доживееме.

Во таков свет вниманието станува морална категорија. Она на што му даваме време, постепено станува наш живот. Не сме составени само од големи одлуки, туку од илјадници мали распределби на присутноста: кому му го слушаме гласот, што читаме, на што се навраќаме, што постојано одложуваме и пред што не сакаме да застанеме.

Паноптикумскиот pillar „Човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем“ ја отвора токму оваа напнатост. Системот не мора да ни го одземе времето со сила. Доволно е да нè убеди дека секоја минута мора да биде корисна, видлива и мерлива. Тогаш човекот почнува да чувствува вина и кога мирува, и кога тагува, и кога едноставно гледа низ прозорец.

Да се живее временито

Да се прифати временитоста не значи да се живее во паника дека сè ќе помине. Тоа би било само друга форма на робување на часовникот. Не значи ни постојано да се бара спектакуларен миг, како обичниот ден да е недостоен за внимание.

Временито се живее кога човекот разбира дека присутноста не е автоматска. Таа е одлука. Да бидеш присутен значи да не го третираш секој разговор како пречка, секоја тишина како празнина и секое чекање како изгубено време. Некои од најважните човечки нешта не можат да се забрзаат: довербата, созревањето, жалоста, помирувањето, учењето и љубовта.

Во текстот „Расположението – тивката власт над човекот“ времето се појавува и како внатрешна состојба. Тешкиот ден понекогаш изгледа како конечна пресуда, а светлиот миг како доказ дека ништо лошо не може да трае. Зрелоста започнува кога ќе сфатиме дека ниедно расположение не е целото наше постоење.

Човекот не може да го задржи времето, но може да престане да живее како сопствениот живот постојано да се наоѓа некаде подоцна. Не можеме да спасиме секој миг од минување. Можеме да го спасиме од невнимание.

Временитоста нè учи на најстрогата и најнежната вистина: сè што имаме имаме привремено. Токму затоа начинот на кој гледаме, зборуваме, простуваме и остануваме покрај некого не е ситница. Тоа е обликот што му го даваме на времето додека времето ни го дава обликот нам.