Мартин Хајдегер е еден од оние мислители што не можат да се читаат удобно. Неговите книги не му нудат на читателот готов систем, морална утеха или чиста интелектуална игра. Тие отвораат пукнатина во она што секојдневно го сметаме за очигледно: дека знаеме што значи да постоиме, дека времето е само часовник, дека смртта е далечен биолошки настан, дека техниката е обичен збир алатки и дека човекот стои наспроти светот како набљудувач пред предмет.

Хајдегер ја доведе во прашање токму таа самоувереност. Го врати во средиштето на философијата прашањето за битието – не прашањето кои нешта постојат, туку што значи нешто воопшто да биде. Со тоа го промени јазикот на европската мисла, влијаеше врз феноменологијата, егзистенцијализмот, херменевтиката, теологијата, книжевната критика, архитектурата, психологијата и размислувањето за технологијата.

Истовремено, неговото име останува неразделно од еден тежок морален и политички факт: во 1933. година му пристапил на нацистичкиот режим, станал ректор на Универзитетот во Фрајбург и се обидел универзитетот да го стави во хоризонтот на националсоцијалистичкото „движење“. Подоцна никогаш јасно и недвосмислено не се соочил со сопствената одговорност. Затоа Хајдегер не е само голем философски проблем. Тој е и тест за читателот: дали умееме да ја признаеме силата на една мисла без да ја прикриеме темнината на човекот што ја создал?

Од црковниот свет на Мескирх до европската философија

Мартин Хајдегер е роден на 26. септември 1889. година во Мескирх, мал град во југозападна Германија. Неговиот татко бил занаетчија и црковен клисар, а семејниот свет бил католички, провинциски и цврсто врзан за ритамот на местото, работата и традицијата. Таа средина не останала само биографска заднина. Во неговата подоцнежна мисла постојано ќе се враќаат земјата, патеката, шумата, куќата, занаетот, тишината и човечкото живеење во конкретен простор.

Во 1909. година почнал да студира католичка теологија во Фрајбург, но постепено се свртел кон философијата, логиката и математиката. Докторирал во 1913. година, а две години подоцна се хабилитирал со труд за категориите и значењето кај Дунс Скот. Патот од средновековната схоластика кон модерната феноменологија не бил случаен пресврт. Хајдегер уште рано го привлекувало прашањето како нешто станува разбирливо и на кој начин значењето му се отвора на човекот.

Пресудна била средбата со Едмунд Хусерл, основачот на феноменологијата. Хајдегер станал негов асистент и ја презел основната феноменолошка интуиција: наместо врз стварноста да се наложуваат готови теории, мислата треба внимателно да следи како стварите се појавуваат во искуството. Сепак, ученикот брзо се оддалечил од учителот. Хусерл се интересирал за структурите на свеста; Хајдегер сметал дека пред свеста веќе постои еден свет во кој сме вклучени, еден живот што не почнува со набљудување, туку со дејствување, грижење, употребување, очекување и живеење меѓу други луѓе.

Во 1923. година заминал во Марбург, каде што неговите предавања привлекле исклучителна генерација студенти, меѓу кои Ханс-Георг Гадамер, Ханс Јонас, Карл Левит и Хана Арент. Со Арент започнал сложен интимен однос што траел, со прекини и преобразби, со децении. Тој однос не треба да се претвора во биографски спектакл, но не може ни целосно да се одвои од интелектуалниот портрет: младата еврејска студентка подоцна ќе стане една од најзначајните политички мислителки на векот, додека нејзиниот професор ќе направи политички избор што ќе ја стави нивната врска под мрачна историска светлина.

Во 1927. година се појавува „Битие и време“, делото што му обезбедува централно место во философијата на 20. век. Во 1928. година се вратил во Фрајбург како наследник на Хусерл. Хронологијата на неговиот академски живот е прецизно забележана во биографскиот архив на Универзитетската библиотека во Фрајбург, но вистинската биографија на Хајдегер се чита во напнатоста меѓу тивкиот провинциски мислител, харизматичниот професор и човекот што поверувал дека една злосторничка политика може да стане историско будење.

Прашањето што Западот го заборавил

Хајдегеровата почетна теза е провокативно едноставна: западната философија зборувала за сè што постои, но го заборавила битието. Ги класифицирала суштествата, ги испитувала материјата, духот, Бог, природата, субјектот, објектот и причините, а сè поретко прашувала што значи дека нешто е.

Разликата меѓу битието и суштествата е основа на неговата мисла. Едно дрво, еден човек, една мисла или една држава се нешта што постојат. Битието не е уште едно нешто меѓу нив, не е скриен предмет зад предметите, ниту најголемо суштество на врвот од светот. Тоа е хоризонтот во кој нешто воопшто може да ни се покаже како нешто: дрвото како сенка, дрво за огрев, жив организам, спомен од детството или дел од шумски екосистем.

Ова е причината поради која Хајдегер не може да се сведе на автор што дал нов одговор. Неговата сила е во обновувањето на самото прашање. Како што покажува и современата студија за Хајдегер во Stanford Encyclopedia of Philosophy, средишниот двигател на целото негово дело е прашањето за смислата на битието и за временската структура преку која тоа ни станува разбирливо.

Токму тука Хајдегер е близок до суштинската улога на философијата како прашање што не го остава човекот на мира. Философијата за него не е украс над животот. Таа почнува кога очигледното ќе престане да биде очигледно, кога човекот ќе забележи дека постојано се движи низ светот, а речиси никогаш не прашува како тој свет станува значаен.

„Тука-битието“ не е осамен ум затворен во себе

За да го истражи битието Хајдегер тргнува од суштеството за кое сопственото постоење е прашање. Тоа суштество го нарекува Dasein – поим што најчесто се пренесува како „тука-битие“, иако ниеден превод не ја исцрпува неговата смисла. Хајдегер намерно не зборува едноставно за „човекот“, „субјектот“ или „свеста“, бидејќи сака да ги избегне старите философски претпоставки наталожени во тие зборови.

Dasein не е предмет со утврдени својства. Тоа е суштество кое постојано се однесува кон сопствените можности. Каменот е тоа што е. Напротив, човекот никогаш не е само збир од готови карактеристики. Тој е и она што може да стане, она што го одложува, она од што бега, она што го наследил и она што го избрал. Нашето постоење е секогаш отворено кон иднината.

Најпознатата Хајдегерова формула е дека човекот е „битие-во-светот“. Цртичките не се стилска необичност, туку предупредување дека човекот и светот не се два одделни ентитета што подоцна воспоставуваат врска. Ние не сме умови затворени во внатрешна просторија кои мора да докажуваат дека надворешниот свет навистина постои. Од самиот почеток сме во светот: работиме, се движиме, разговараме, се плашиме, употребуваме предмети, ги разбираме намерите на другите, очекуваме нешто и се грижиме за нешто.

Кога столарот употребува чекан, тој вообичаено не го набљудува како објект со тежина, боја и геометриска форма. Чеканот се појавува во мрежа од практични односи – клинец, штица, маса, работа, нарачка, куќа. Дури кога ќе се скрши, ќе стане претежок или ќе недостига тој излегува од непречената употреба и станува предмет на посебно внимание. Со оваа едноставна анализа Хајдегер ја превртува класичната слика на сознанието: теоретското гледање не е првиот однос кон светот, туку подоцнежен и изведен начин на средба со него.

Таквата мисла денес изгледа блиска и на психологијата, антропологијата и когнитивната наука. Човекот не постои како гол мозок што пресметува претстави, туку како телесно, историско и практично суштество вклучено во околината. Хајдегер не ни даде научна теорија на умот, но помогна да се разниша претставата дека мислењето е затворена операција што се случува зад челото.

Секојдневниот човек и безличното „се“

Хајдегер не го идеализира секојдневниот живот. Во него човекот најчесто не живее од сопствена одлука, туку според она што „се“ прави. Се работи вака. Се зборува така. Се смета дека успехот изгледа на одреден начин. Се очекува да се има кариера, статус, став, вкус и животен ритам што веќе ги одобрила околината.

Германскиот поим das Man го означува токму тоа безлично „се“ – не конкретна група, туку јавната просечност која ни кажува што е нормално, пристојно, модерно и пожелно. Човекот не е жртва на некаква тајна сила. Тој доброволно се олеснува од товарот на изборот така што го прави она што го прават сите.

Во дигиталното време оваа анализа звучи речиси пророчки. Денес безличното „се“ има алгоритамски ритам. Се гледа она што е видливо, се мисли она што веќе има многу реакции, се повторува јазикот што најлесно се споделува. Човекот чувствува дека избира, а често избира од мени што веќе му било подготвено.

Сепак, Хајдегер не тврди дека треба да побегнеме од другите или да станеме херојски осаменици. Да се биде со другите е суштинска структура на постоењето. Проблемот почнува кога заедничкиот свет целосно ќе ја преземе нашата одговорност. Неавтентичноста не е морален грев, туку начин на живеење во кој сопствениот живот се препушта на јавната инерција.

Тука неговата мисла природно се допира со прашањето како философијата тивко го обликува секојдневниот живот. Секој човек има некаква претстава за успехот, слободата, времето и смислата. Прашањето е дали таа претстава навистина ја избрал или само ја наследил од безличното „се“.

Фрленост, проект и грижа

Хајдегеровиот човек не почнува од нула. Секој од нас се наоѓа „фрлен“ во свет што не го избрал. Не сме го избрале времето на раѓање, телото, јазикот, семејството, местото, почетните околности и историските трауми што веќе го обликувале просторот во кој ќе живееме. Пред да донесеме каква било одлука, веќе сме наследиле можности и граници.

Фрленоста не значи дека сме беспомошни. Човекот е и проект: постојано се насочува кон она што може да биде. Живееме напред, преку планови, стравови, надежи и задачи. Дури и кога се навраќаме кон минатото, го правиме тоа од некоја сегашна грижа и во светлина на некоја идна можност.

Единството на оваа структура Хајдегер го нарекува грижа. Поимот не означува само загриженост или емотивна вознемиреност. Грижата е основниот начин на човековото постоење: ние сме суштества на кои нешто им е важно. Предметите ни значат затоа што припаѓаат на некоја задача. Луѓето ни значат затоа што сме врзани за нив. Иднината ни значи затоа што во неа се решава какви ќе станеме.

Дури и рамнодушноста е изобличен облик на грижа. Човекот може да каже дека не му е важно ништо, но самото повлекување открива однос кон светот. Не постоиме како неутрални набљудувачи. Секогаш сме веќе погодени, расположени и насочени.

Тегобноста го трга декорот

Меѓу расположенијата Хајдегер ѝ дава посебно место на тегобноста. Стравот секогаш има предмет: се плашиме од болест, загуба, отказ, несреќа или нечија закана. Тегобноста е поинаква. Во неа не нè притиска конкретен предмет, туку светот како целина ја губи својата вообичаена саморазбирливост.

Работите остануваат на своето место, но веќе не нè повикуваат на ист начин. Задачите изгледаат празно, навиките механички, улогите туѓо. Она што вчера било важно денес може да се покаже како случајно. Тегобноста го трга декорот со кој секојдневјето го покрива прашањето за сопственото постоење.

Ова не е психолошки совет ниту романтизирање на страдањето. Хајдегер не вели дека човек треба да ја посакува тегобноста. Тој покажува дека во неа се открива нешто што во нормалното функционирање останува скриено: светот не поседува однапред загарантирана смисла, а нашите улоги не можат целосно да ни кажат кои сме.

Тегобноста нè остава пред можноста да го преземеме сопствениот живот. Тоа преземање не значи дека се создаваме од ништо. Ние избираме меѓу можности што сме ги наследиле, во услови што не сме ги одбрале. Автентичноста затоа не е апсолутна самостојност, туку свесно прифаќање на ограничената одговорност што ни припаѓа.

Смртта како најсопствена можност

Најпознатата и најчесто погрешно разбрана Хајдегерова тема е „битието-кон-смртта“. Таа не е повик кон мрачна опседнатост, ниту тврдење дека животот добива вредност само затоа што завршува. Смртта кај Хајдегер е границата што ја прави секоја можност конечна.

Никој не може да ја преземе мојата смрт. Друг може да умре за мене во смисла на жртва, може да ме спаси или да ми подари време, но не може да ја замени мојата конечност. Смртта е „најсопствена“ можност затоа што го разоткрива фактот дека мојот живот не може бескрајно да се одложува и дека секој избор истовремено значи откажување од други можности.

Секојдневниот говор ја претвора смртта во нешто што им се случува на луѓето. „Се умира“, но не сега и не јас. Таквата реченица ја признава смртта, а сепак ја држи на растојание. Автентичното соочување не значи да се предвидува часот на умирањето, туку да се живее со свеста дека времето не е неисцрпна резерва.

Токму овде Хајдегер ја враќа сериозноста на изборот. Кога човекот навистина ќе ја почувствува конечноста, многу јавни мерила ја губат моќта. Успехот, престижот и туѓото одобрување не исчезнуваат, но веќе не можат автоматски да го оправдаат животот. Смртта не ни кажува што треба да избереме. Таа ни го одзема изговорот дека можеме бескрајно да не избираме.

Времето не е редица од еднакви мигови

Насловот „Битие и време“ не е поетска комбинација. Хајдегеровиот проект треба да покаже дека разбирањето на битието е вкоренето во времето. Човекот не живее во времето како предмет ставен во кутија. Неговото постоење е временско во самата структура.

Ние постојано сме пред себе, насочени кон идни можности. Истовремено сме веќе во свет, носејќи наследено минато. Во сегашноста се занимаваме со она што нè опкружува. Иднината, минатото и сегашноста затоа не се три посебни прегради, туку испреплетени начини на постоење.

Кога човек гради куќа, сегашниот удар со чеканот има смисла од идната цел, а таа цел се потпира врз веќе научени вештини, јазик, традиција и претходни одлуки. И најобичната активност е натопена со време. Хајдегер сака да покаже дека часовничкото време – низата од еднакви „сега“ – е изведено од подлабоката временост на животот.

Тука лежи и еден од најсилните негови увиди за современиот човек. Можеме прецизно да го измериме денот, а сепак да го изгубиме времето. Можеме да оптимизираме секоја минута, а да не знаеме кон што е насочен животот. Календарот го мери траењето; смислата зависи од можностите на кои сме им се посветиле.

Недовршеното дело и пресвртот во мислата

„Битие и време“ е недовршено дело. Објавениот текст претставува само дел од поширокиот проект што Хајдегер го најавил. Оваа недовршеност понекогаш се толкува како неуспех: книгата го поставила прашањето за битието, но не го дала целосниот одговор што го ветувала.

Подоцнежниот Хајдегер постепено го менува јазикот и насоката. Толкувачите зборуваат за „пресврт“, иако не станува збор за едноставно напуштање на раното дело. Во „Битие и време“ тежиштето е врз човековото разбирање на битието. Подоцна Хајдегер сè повеќе прашува како самото битие историски се открива и сокрива, како различни епохи создаваат различни начини на разбирање на светот.

Грчката мисла, средновековното христијанство, модерната наука и технолошката цивилизација не се само различни збирки идеи. Секоја од нив отвора посебен хоризонт во кој нештата се појавуваат на одреден начин. Историјата на филозофијата така станува историја на битието – историја на начини на откривање.

Јазикот, поезијата и делото што отвора свет

Во подоцнежната мисла јазикот престанува да биде само средство со кое човекот ги означува нештата. Тој станува простор во кој светот се отвора. Не зборуваме едноставно затоа што веќе сме го разбрале светот; честопати го разбираме токму преку зборовите што ни овозможуваат нешто да се појави како важно, свето, опасно, блиско или туѓо.

Затоа Хајдегер се свртува кон поезијата, особено кон Фридрих Хелдерлин. Поетот не е украсувач на стварноста, туку човек што може да го промени начинот на кој нешто се покажува. Поетскиот збор не додава убавина врз веќе готов свет. Тој понекогаш отвора свет кој претходно немал јазик.

Слично е и со уметничкото дело. Во неговиот есеј „Потеклото на уметничкото дело“ уметноста не се сведува на предмет на естетско уживање. Делото поставува свет и ја открива земјата, традицијата, конфликтите и вредностите на една заедница. Храмот, сликата или песната не се само нешта што ги гледаме. Тие можат да го преуредат просторот во кој гледаме.

Ова е еден од изворите на огромното Хајдегерово влијание врз книжевната теорија, архитектурата и херменевтиката. Неговата философија на уметноста го поместува вниманието од вкусот на набљудувачот кон способноста на делото да открива вистина.

Техниката не е само машина

Можеби ниту еден дел од подоцнежниот Хајдегер не звучи толку современо како неговото размислување за техниката. Тој не е носталгичен противник на машините и не предлага враќање во прединдустриска идиличност. Неговото прашање е подлабоко: каков начин на гледање на светот владее во технолошката епоха?

Суштината на техниката, вели Хајдегер, не е нешто техничко. Машината е само видлив израз на еден поредок во кој сè се појавува како расположлив ресурс. Реката повеќе не е само река, туку енергетски потенцијал. Шумата станува дрвна резерва. Земјата станува руден капацитет. Човекот станува човечки ресурс, работна сила, корисник, профил, статистички случај и збир од податоци.

Овој поредок го нарекува Gestell – поим што често се преведува како „постав“ или „врамување“. Неговата суштина е во присилното поставување на нештата во режим на достапност, мерливост и употребливост. Светот мора да биде подготвен за повикување, пресметка, складирање и замена.

Денес оваа анализа може да се чита речиси без историска дистанца. Нашето внимание е ресурс. Однесувањето е податок. Пријателството е мрежа. Лицето е биометриски запис. Одморот е индустрија. Природата е инвестиција. Дури и личниот развој се нуди како оптимизација на сопствените перформанси.

Опасноста не е само во тоа што техниката може да биде злоупотребена. Таа лежи во можноста технолошкиот поглед да стане единствениот поглед. Кога сè се вреднува според ефикасноста, расположливоста и резултатот исчезнува способноста нешто да се почитува затоа што има сопствена тежина, а не затоа што може да се употреби.

Тука Хајдегер директно влегува во современите расправи за алгоритмите и вештачката интелигенција. Прашањето не е само дали машините ќе станат помоќни, туку дали човекот веќе почнал себеси да се разбира како машина за оптимизација. Паноптикумскиот текст за вештачката интелигенција и човечката контрола природно се надоврзува на оваа тревога: можеме да изградиме сè пософистицирани системи, а сепак да не знаеме каков однос кон светот тие зацврстуваат.

Хајдегеровиот одговор не е уништување на техниката, туку послободен однос кон неа. Да ја користиме без да ѝ дозволиме да стане единствен хоризонт на смислата. Да го зачуваме просторот за мислење што не пресметува, за уметност што не е содржина, за природа што не е ресурс и за човек што не е заменлив дел од систем.

Ниче, крајот на метафизиката и европскиот нихилизам

Хајдегер со години предавал и пишувал за Ниче. Во него го гледал последниот голем метафизичар на Западот, мислител што сакал да ја надмине традицијата, а всушност ја довел до крај. Волјата за моќ, според Хајдегер, не е само психолошка амбиција, туку врв на модерниот однос во кој светот станува материјал за поставување, преуредување и владеење.

Овој однос кон Ниче е важен затоа што покажува дека Хајдегер не ја раскажува историјата на философијата како галерија од мислења. Тој ја чита како долг процес во кој битието постепено се толкува преку присуство, супстанција, причина, субјект, волја и на крај техничка расположливост.

Неговото читање може да биде насилно и селективно. Хајдегер честопати ги претвора другите философи во станици на сопствениот пат. Сепак, токму таа смелост ја направила неговата историја на метафизиката толку влијателна. За поширокиот контекст на овој судир меѓу рушењето и наследувањето вреди да се погледне и есејскиот осврт на „Така говореше Заратустра“ и современото читање на Ниче.

Политичкиот пад не е фуснота

Во април 1933. година, кратко по доаѓањето на Хитлер на власт Хајдегер станал ректор на Универзитетот во Фрајбург. На 1. мај ѝ пристапил на Нацистичката партија. Во ректорскиот говор ја изразил намерата универзитетот да го вклучи во националсоцијалистичкото движење. Поднел оставка во 1934. година, но останал член на партијата до крајот на режимот.

Овие факти не дозволуваат удобна приказна за наивен професор што случајно се нашол во политика. Хајдегер не бил само формален член. Во националсоцијализмот извесно време видел можност за историско и духовно обновување на Германија. Официјалната историја на Универзитетот во Фрајбург јасно ја бележи неговата намера институцијата да ја обликува како дел од движењето и контекстот во кој еврејските и политички неподобните професори биле отстранувани.

По војната му било забрането да предава. Забраната подоцна била укината, а во 1951. година добил статус на професор емеритус. Сепак, најтешкиот проблем не е само она што го направил во 1933. година, туку и она што не го направил потоа. Хајдегер никогаш не понудил јасно јавно откажување од сопствената поддршка на националсоцијализмот и не изговорил недвосмислена морална пресметка со Холокаустот.

Објавувањето на таканаречените „Црни тетратки“, почнувајќи од 2014. година, дополнително ја продлабочи расправата. Во нив се појавуваат антисемитски формулации и обиди „светското еврејство“ да се вклучи во неговата историја на модерноста, пресметката и техниката. Со тоа стана уште потешко антисемитизмот да се третира како надворешна политичка грешка без врска со философскиот јазик.

Не постои едноставен научен консензус дека целокупната Хајдегерова философија е само шифриран нацизам. Расправата се движи меѓу две крајности: едната настојува делото целосно да го одвои од политичкиот избор, другата тврди дека политиката ја заразува целата онтологија. Посериозното читање мора да остане меѓу овие позиции, но не во удобна неутралност.

Во неговата мисла навистина има опасни премини: презир кон либералната јавност, возвишување на судбината, историската мисија и народот, недоверба кон модерната демократија, како и јазик во кој големите онтолошки настани лесно ја потиснуваат конкретната човечка жртва. Кога философијата зборува за битието, а нема доволно јазик за одговорноста кон другиот човек, тоа не е мал недостаток.

Меѓутоа, од фактот дека Хајдегер политички и морално потфрлил не следува дека секоја негова анализа е безвредна. Неговите увиди за секојдневниот конформизам, конечноста, светот, техниката и јазикот продолжуваат да работат и кај мислители кои радикално ја отфрлаат неговата политика. Задачата не е да го спасиме Хајдегер, туку да читаме без идолопоклонство и без интелектуална мрзливост.

Големото влијание и големите приговори

Тешко е да се замисли европската философија на 20. век без Хајдегер. Неговата анализа на постоењето влијаела врз Жан-Пол Сартр и Симон де Бовоар, иако тој се дистанцирал од хуманистичкото толкување на егзистенцијализмот. Мерло-Понти ја продолжил критиката на одвоениот субјект. Гадамер ја развил философската херменевтика. Дерида ја радикализирал деструкцијата на метафизичките претпоставки. Фуко, Левинас, Рикер и многу други мислеле со него, против него или низ него.

Неговото влијание се чувствува и надвор од философијата. Теолозите го користеле неговото разбирање на конечноста и откривањето. Психотерапијата презела делови од анализата на битие-во-светот. Архитектите се занимавале со неговите идеи за местото и живеењето. Теоретичарите на вештачката интелигенција и когницијата во него нашле критика на умот како изолиран процесор на информации.

Приговорите се подеднакво сериозни. Неговиот јазик често е намерно тежок, полн со неологизми, етимолошки пресврти и реченици кои изгледаат како да создаваат длабочина преку нејасност. Понекогаш таа јазична работа навистина открива нешто што обичниот речник го прикрил. Понекогаш создава затворен авторитет околу текстот.

Друг приговор е недостатокот од развиена етика. Хајдегер силно зборува за автентичноста, одлуката и сопствената можност, но многу помалку за правдата, ранливоста на другиот и конкретните политички институции. Неговата биографија покажува дека длабоката онтологија сама по себе не произведува морална јасност. Човек може да го постави најдлабокото прашање за битието и сепак катастрофално да погреши пред ближниот и историјата.

Токму ова е можеби најважната лекција што Хајдегер ненамерно ја оставил. Интелектуалната големина не е гаранција за политичка мудрост. Чувството за судбината може да стане слепило за жртвата. Презирот кон просечноста може да премине во презир кон демократијата. Возвишениот јазик на историската мисија може да го пригуши едноставното морално прашање: што им правиме на конкретните луѓе?

Како да го читаме денес

Хајдегер не треба да се чита како пророк кој однапред го објаснил дигиталниот свет. Таквото восхитување би било спротивно на внимателното мислење што самиот го барал. Неговите поими треба да се проверуваат, споредуваат и изложуваат на критика.

„Безличното се“ може да ни помогне да ја видиме моќта на јавните норми, но не смее да стане изговор за аристократски презир кон обичните луѓе. Автентичноста може да нè потсети на личната одговорност, но не смее да ја потисне одговорноста кон другите. Критиката на техниката може да го разоткрие претворањето на светот во ресурс, но не смее да нè фрли во романтичен антимодернизам. Мислата за местото и живеењето може да ја врати човечката мерка, но не смее да се претвори во мит за чиста земја, народ и судбина.

Да се чита Хајдегер зрело значи да се задржат две вистини во ист кадар. Првата е дека тој навистина го променил начинот на кој мислиме за светот, времето, смртта, јазикот и техниката. Втората е дека истиот човек ја ставил својата интелектуална енергија во близина на еден злосторнички режим и потоа не нашол доволно јасен јазик за сопствената вина.

Не мора да избереме меѓу канонизација и забрана. Треба да читаме со будност. Да го земеме сериозно прашањето за битието, а уште посериозно прашањето што неговата биографија го поставува пред секоја философија: каква вредност има мислата што умее да го слуша повикот на битието, а не го слуша доволно јасно гласот на човекот што страда?

Хајдегер останува голем не затоа што ни дал безбедно место за мислење, туку затоа што нè оставил во немирен простор во кој философската длабочина и историската вина стојат една спроти друга. Таму неговото дело сè уште зборува. Таму мора и да му одговориме.