fbpx Прескокни до главната содржина

Во посета на „Жорж Помпиду“ – сеќавање на музејот додека Париз ја чека 2030.

„Жорж Помпиду“ со децении беше место каде што Париз ја покажуваше својата најрадикална страна - од Матис и Пикасо до уметноста што постојано ги поместуваше сопствените граници. Денес зградата во Бобур е затворена за голема реконструкција, а повторното отворање е планирано за 2030 година. Една посета сега станува и сеќавање на музејот што го научи светот дека уметноста не мора секогаш да ни се допадне за да нè промени.

Во средиштето на Париз, меѓу старите улици на Бобур и Маре, постои зграда што отсекогаш изгледала како намерно да одбива да се вклопи во градот околу себе. Стакло, метал, огромни цевки, надворешни ескалатори, силни бои и конструкција што не се крие зад фасадата. Тоа е Центарот „Жорж Помпиду“ – местото што со децении беше една од највозбудливите средби со модерната и современата уметност во Европа.

Денес посетата за која раскажува овој текст веќе не може да се повтори на ист начин. Историската зграда на Центарот „Помпиду“ во Париз е затворена за јавноста од 22. септември 2025. година поради голема реконструкција, а повторното отворање е планирано за 2030. година. Проектот за обновување опфаќа техничка санација, отстранување азбест од фасадите, подобрување на противпожарната безбедност, пристапноста и енергетската ефикасност, но и ново осмислување на дел од музејските простори.

Така, овој текст денес има и една поинаква димензија. Тој е враќање во музеј кој привремено го нема во секојдневниот живот на Париз – и потсетување зошто неговото повторно отворање ќе биде многу повеќе од враќање на уште една туристичка атракција.

Зграда што однадвор веќе поставува прашање

Првата средба со „Помпиду“ започнува уште пред влезот. Дури и човек кој не знае ништо за модерната уметност веднаш разбира дека пред него не стои конвенционален музеј. Зградата повеќе личи на огромна урбана машина отколку на храм на културата во класична смисла. Она што архитектурата вообичаено го сокрива – цевки, конструкции, комуникации, технички системи – тука е изнесено на површината и претворено во визуелен идентитет.

Центарот е дело на Ренцо Пијано и Ричард Роџерс, избрани на меѓународен архитектонски конкурс. Изградбата започнала во 1972 година., а центарот бил свечено отворен во јануари 1977. година. Името го носи по францускиот претседател Жорж Помпиду, кој ја поддржал идејата за голем мултидисциплинарен културен центар во Париз. Самата институција ја опишува првичната замисла како своевидна „културна машина“ во која треба да исчезнат строгите граници меѓу уметничките дисциплини и публиката.

Во 1970-тите изгледот бил провокација. Денес е речиси невозможно да се замисли Париз без обоените цевки и долгата стаклена „гасеница“ на ескалаторот по фасадата. Она што некогаш изгледало како туѓо тело во историскиот град со времето станало дел од неговиот идентитет.

Токму тука „Помпиду“ ја дава првата лекција за модерната уметност уште пред да се види ниту една слика: нешто не мора веднаш да ни биде убаво за да биде значајно. Понекогаш неговата вредност започнува токму во моментот кога ќе нè натера да се спротивставиме, да прашаме или да погледнеме уште еднаш.

Музеј во кој учебникот по историја на уметноста станува простор

Зад таа радикална архитектура се наоѓаше Националниот музеј на модерна уметност, чија збирка е меѓу најзначајните во светот. Според податоците на Центарот „Помпиду“, колекцијата денес брои околу 150.000 дела и претставува водечка европска збирка на модерна и современа уметност. Во неа се опфатени сликарство, скулптура, цртеж, фотографија, архитектура, дизајн, филм и нови медиуми.

Прочитај и за ... >>  Димитар Пандилов – сликарот што ја претвори македонската светлина во боја

Она што во книгите го учиме како низа правци – фовизам, кубизам, експресионизам, апстракција, надреализам – тука добива физичка форма. Матис веќе не е репродукција на страница. Кандински не е само име поврзано со раѓањето на апстракцијата. Пикасо и Брак не се две одредници под поимот кубизам. Пред оригиналното дело се појавуваат размерот, бојата, материјалот, трагата на раката, текстурата и несовршеноста што репродукцијата речиси секогаш ја губи.

За фовизмот и улогата на Анри Матис во ослободувањето на бојата од обврската верно да го имитира видливиот свет, на Panoptikum веќе пишувавме во текстот „Правец во уметноста: Фовизам“. А токму „Помпиду“ беше едно од оние места каде што таквите правци престануваа да бидат дефиниции и стануваа непосредно искуство.

И тука се случува нешто интересно: не мора сè да ви се допадне.

Пред некои дела човек останува долго. Други можат да предизвикаат недоверба. Трети изгледаат премногу едноставно, понекогаш дури и иритирачки. Но ако музејот успее да ве натера да се запрашате зошто нешто е поставено таму, што сакал авторот да направи и зошто едно време го прифатило тоа дело како важно – тогаш средбата веќе има смисла.

Од Матис и Пикасо до моментот кога уметноста престанала само да „слика“

20-от век бил време во кое уметниците систематски ги уривале правилата наследени од претходните векови. Фовистите ја ослободиле бојата. Кубистите ја распаднале единствената перспектива. Апстракцијата се откажала од обврската сликата воопшто да прикажува препознатлив предмет. Надреалистите погледнале кон сонот и потсвеста. Подоцна во музејот влегле фотографијата, филмот, индустрискиот дизајн, видеото, инсталацијата и концептуалното дело.

Пикасо е особено добар пример за таа промена. Заедно со Жорж Брак, тој помогнал да се отвори патот на кубизмот, а неговото влијание одамна ги надминало границите на еден стил. И Македонија има своја непосредна врска со него: „Глава на жена“ од 1963. година е дел од колекцијата на Музејот на современата уметност во Скопје, тема што Panoptikum ја отвори и во текстот „Меѓународен ден на уметниците – од Пикасо до македонската уметничка сцена“.

„Помпиду“ овозможува да се види и нешто пошироко: модерната уметност не се менувала изолирано од светот. Зад формалните експерименти стои век на индустријализација, големи градови, две светски војни, политички идеологии, психоанализа, фотографија, филм, реклами, масовна потрошувачка и технологии кои постојано го менувале начинот на кој човекот ја доживува реалноста.

Затоа модерната уметност понекогаш изгледа тешка, фрагментирана или вознемирувачка. Таа не настанала во мирен свет.

Париз под стаклениот ескалатор

Еден од најсилните впечатоци од „Помпиду“ не доаѓаше од музејска сала, туку од движењето по надворешниот ескалатор. Како што се искачуваше по фасадата, Париз постепено се отвораше над покривите. На едната страна – метал, стакло и индустриска конструкција; на другата – историскиот град со своите камени фасади, куполи и тесни улици. Тој поглед речиси ја објаснува целата идеја на центарот.

Прочитај и за ... >>  Кога каменчињата стануваат паметење: античките мозаици во Македонија

Минатото и модерноста не мора да се поништуваат. Париз може истовремено да ги има Лувр, Нотр Дам и една зграда што изгледа како инженерите намерно да заборавиле да ѝ постават фасада. Градот не мора да избира само едно време.

Во тоа има и нешто суштински париско. Овој град со векови бил место каде што новите уметнички идеи прво биле исмевани, напаѓани или отфрлани, а потоа станувале дел од историјата на уметноста. „Помпиду“ само ја претворил таа интелектуална непослушност во архитектура.

Музејот е затворен – колекцијата не замолкна

Денес стаклениот ескалатор веќе не го носи посетителот кон музејските катови. Зградата во Бобур е целосно затворена, а реконструкцијата е една од најголемите во нејзината историја. Работите треба да ја подготват за нов циклус по 2030 година, речиси половина век по нејзиното прво отворање.

Затворањето, сепак, не значи дека Центарот „Помпиду“ исчезнал од културната карта. Преку програмата „Constellation“, институцијата ги пренесува изложбите, филмските програми, настапите, разговорите и делови од колекцијата во партнерски институции низ Франција и во странство. Наместо уметноста да чека во магацин до 2030 година, таа патува.

Во тоа има една убава иронија. Музејот што уште од своето создавање сакал да ги урне границите меѓу институцијата и градот, сега привремено е принуден буквално да излезе од сопствената зграда.

Што останува по посетата

Најголемата вредност на „Жорж Помпиду“ никогаш не била само во бројот на славните имиња на ѕидовите. Големите музеи лесно можат да станат места во кои посетителот трча од ремек-дело до ремек-дело, фотографира, го проверува следниот експонат на мапата и на крај излегува уморен, но без вистинска средба со виденото.

„Помпиду“ бараше нешто друго – барем од оној што ќе му дадеше време. Бараше да се погледне уметноста без гаранција дека ќе ни се допадне. Да се прифати дека убавината не е единствената задача на уметничкото дело. Дека понекогаш неговата работа е да вознемири, да го наруши редот, да покаже нешто од друг агол или да постави прашање за кое нема готов одговор.

Затоа денешното затворање на центарот ја менува и природата на сеќавањето на посетата. Она што некогаш било достапно зад следниот париски агол сега е привремено дел од минатото. До 2030. година „Помпиду“ ќе постои без својата најпрепознатлива сцена – зградата во Бобур.

А кога повторно ќе ги отвори вратите, посетителот веројатно ќе влезе во обновен простор. Суштинското прашање, сепак, ќе остане исто како и во 1977 година: што сме подготвени да прифатиме како уметност и колку далеку сме подготвени да излеземе од навиката за да ја разбереме?

Вреди да се памети посетата на „Жорж Помпиду“. Не како разгледување на уште еден голем париски музеј, туку како средба со идејата дека уметноста е жива само додека продолжува да го менува нашиот поглед. Зградата сега е затворена. Тоа прашање – за среќа – не е.

За авторот: Љупчо Димитровски

Долгогодишен радио и ТВ новинар, писател и медиумски уредник со повеќе од 40 години искуство во електронските медиуми. Автор е на над 150 книги и основач на порталот Panoptikum.mk, како продолжение на култната емисија „Паноптикум“, со силен фокус на комуникација и новинарство.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.