Некои пејачи остануваат подолго од сопствената естрадна биографија затоа што во нивниот глас се зачувало нешто од начинот на кој еден народ ја чувствувал музиката. Добри Ставревски е еден од нив. Кај него песната не била повод за вокално покажување. Иако располагал со школуван, моќен и широк глас, интерпретацијата не ја потиснувала мелодијата. Напротив – гласот ја отворал песната, ѝ давал простор и ја носел кон слушателот без непотребен украс. Токму затоа Ставревски останува интересна фигура во македонската музичка историја: пејач во кого се сретнале академското чувство за вокалот, љубовта кон операта и природната блискост со народната песна.
Од Јабланица до Битола – патот кон музиката
Добри Ставревски е роден во 1933. година во селото Јабланица, Струшко. Основното и средното образование ги завршил во Струга, а во 1948/49 година неговото семејство се преселило во Битола. Според биографскиот запис за него во публикацијата за значајни личности во културата на Битола, уште во педесеттите години ги направил првите снимки за Радио Битола. Битолскиот биографски запис за Добри Ставревски го следи токму тој ран период во кој музиката постепено станувала центар на неговиот живот.
Неговата патека сепак не била однапред определена како музичка кариера. По желба на татко му заминал во Љубљана да студира градежништво, а паралелно се запишал и на соло-пеење на музичка академија. Во тој избор има нешто што подоцна ќе стане јасно во целата негова биографија: музиката кај Ставревски не била случајна професија, туку повик што тешко можел да остане на маргините на неговиот живот.
Кога оперскиот глас влегува во народната песна
Ставревски бил силно привлечен од оперската музика. Токму класичната вокална школа оставила забележлива трага врз неговиот начин на пеење. Школуваниот глас, широкиот дијапазон и контролата на фразата му овозможувале кон народната песна да пристапи со техника што не ја нарушувала нејзината природност.
Тоа е важна разлика. Големиот глас лесно може да ја претвори песната во демонстрација на самиот пејач. Кај Ставревски впечатокот е поинаков. Вокалната моќ е присутна, но ја следи мелодијата. Тонот знае да се отвори кога песната го бара тоа, а потоа да се повлече пред стихот. Во таквата мерка се препознава интерпретатор, а не само пејач.
Неговата работа е дел од пошироката приказна за песната како чувар на колективното паметење. Во текстот „Универзалниот јазик на музиката – звукот што разбира пред зборот“, Panoptikum пишува за народната песна како своевидна архива во која остануваат љубовите, разделбите, печалбарството, радоста и историското искуство. Интерпретаторите како Ставревски се токму луѓето преку кои таа архива добива човечки глас.
Песни што останале во фонотеките и во паметењето
Со името на Добри Ставревски се врзуваат бројни народни и староградски песни, меѓу кои „Сум се родил мераклија“, „Доста оди Гијо“, „Мајко, жени ме“ и „Мори моме, малкој моме“. Радио-телевизија Србија во емисијата „Медаљон“ токму преку дел од овие снимки го претставува Ставревски како македонски пејач препознатлив по школуваниот глас со широк распон.
Таквите снимки денес имаат двојна вредност. Од една страна се музика што може едноставно да се слуша и во неа да се ужива. Од друга, тие се документ за еден начин на интерпретација кој постепено станува дел од културната историја. Во старите радиофонски записи може да се слушне естетика во која гласот е напред, а аранжманот не се обидува да го надвика. Песната има време да се развие, стихот да се чуе, а мелодијата да ја покаже сопствената структура.
Тоа прашање е блиско и до пошироката тема на македонската народна песна и поезија. Многу од овие песни постојат на границата меѓу книжевната усна традиција и музичката интерпретација. Тие не се целосни само кога стихот е запишан. Нивниот втор живот започнува кога некој ќе им даде глас.
Битола како музички простор
Битола зазема посебно место во приказната на Ставревски. Градот, со својата силна староградска, чалгиска и фестивалска традиција, бил природен простор за пејач со неговиот сензибилитет. Таму песната долго време не била само сценски производ. Таа живеела по домовите, кафеаните, семејните веселби и градските средби, меѓу серенадата и радиото, меѓу интимниот спомен и јавната изведба.
Врската меѓу Ставревски и музичката меморија на Битола не исчезнала со неговата смрт. Општина Битола, во прегледот на традиционалната манифестација „Незаборав“, го наведува меѓу македонските музички творци и изведувачи на кои во претходните изданија им била посветена оваа манифестација. „Незаборав“ во таа смисла е повеќе од концертна програма – обид имињата и песните од едно музичко време повторно да се вратат пред публиката.
Во 1993 година Ставревски ја добил наградата за животно и пејачко дело „Благоја Петров – Караѓуле“. Следната година, во 1994, завршил неговиот животен пат. Датумите ја затвораат биографијата, но не и присуството на пејачот во музичката меморија.
Интерпретаторот како чувар на чувството
Културното паметење понекогаш е неправедно. Секоја нова генерација носи свои песни, свои пејачи и сопствен звучен јазик. Архивите растат, а имињата што некогаш биле препознатливи полека се поместуваат кон периферијата на јавната свест. Тогаш лесно се создава впечаток дека старите снимки се само носталгија.
Кај Добри Ставревски вреди да се слушне нешто повеќе. Неговиот глас покажува како народната песна може да се пее со голема вокална дисциплина без да ја изгуби непосредноста. Тоа е ретка рамнотежа: школуваност без студенило, сила без претераност, емоција без театралност.
Во сличен контекст може да се гледа и наследството на други македонски интерпретатори, меѓу нив и Нина Спирова, чиј репертоар исто така покажува колку радио-снимката, фестивалот и народната песна биле испреплетени во развојот на македонската музичка култура во втората половина на XX век.
Затоа приказната за Добри Ставревски не завршува со реченицата дека бил пејач со голем глас. Поважно е што знаел што да направи со тој глас. Не се поставувал над песната, туку влегувал во неа и ѝ давал сопствена боја без да ѝ го одземе карактерот. А тоа е можеби најтешката задача на секој вистински интерпретатор.
Кога старите снимки повторно ќе прозвучат, станува јасно зошто ваквите гласови вреди да се враќаат од архивата. Не за да докажуваме дека некогаш музиката била „подобра“, туку за да разбереме колку различни начини постојат една песна да биде сочувана. Добри Ставревски остави еден од нив – препознатлив, достоинствен и доволно силен за, децении подоцна, песната повторно да звучи како жива.
