Дваесет и четири и пол минути стоечки аплауз се доволно долго време за една филмска премиера да стане вест сама по себе. Толку, според извештаите од Венеција, траеле овациите по премиерата на документарниот филм „NAZA“ на Јувал Абрахам и Рејчел Шор. Reuters и други извори ги заокружија на 25 минути. Но бројот на минутите, колку и да е впечатлив, можеби е најмалку важната бројка поврзана со овој филм.
„NAZA“ зборува токму за моментот кога човечкиот живот почнува да се претвора во бројка. Не во статистика што ја составуваме откако трагедијата завршила, туку во бројка што постои пред нападот – како процена колку цивили може да загинат заедно со определена воена цел. И тука документарецот излегува од рамката на уште еден филм за војната во Газа. Неговото потешко прашање е што се случува со човековата одговорност кога смртта ќе стане параметар во систем.
Аплаузот е вест, но филмот е нешто друго
„NAZA“ беше прикажан на 10 септември 2026 година во главната натпреварувачка програма на 83. Венециски филмски фестивал. Според официјалната страница на Венецијанското биенале, трае 80 минути и е единствениот документарен филм меѓу годинашните кандидати за „Златен лав“. Снимен е ноќе, на покриви во Тел Авив, а неговото јадро го сочинуваат сведоштва на 24 припадници на израелските разузнавачки и воени структури.
Тоа е важен избор. Гледачот не е воден низ урнатините со класична документаристичка постапка во која камерата ја покажува жртвата и бара емпатија. Наместо тоа, режисерите се свртуваат кон луѓето од другата страна на системот – оние што гледале податоци, следеле телефони, учествувале во определување цели или биле дел од воената машинерија. Нивните идентитети се заштитени, а лицата и гласовите се дигитално изменети.
Абрахам и Шор веќе го познаваат просторот во кој документарниот филм престанува да биде само набљудувач. Тие беа меѓу четворицата автори на „No Other Land“, оскаровскиот документарец за палестинските заедници на Западниот Брег. Со „NAZA“ го менуваат аголот: наместо последицата, се обидуваат да ја отворат машинеријата што ѝ претходи.
Кога човечкиот живот станува акроним
Највознемирувачкиот елемент во насловот не е она што „NAZA“ го покажува, туку она што самиот збор го прикрива. Според авторите и изворите врз кои се темели филмот, „NAZA“ е воен акроним што се користи за проценетиот број цивили кои би можеле да загинат при напад.
Токму тука јазикот престанува да биде невина алатка. „Колатерална штета“, „прифатлив ризик“, „проценета цивилна загуба“ – административниот и воениот речник е неопходен за управување со комплексни операции, но истовремено поседува опасна способност да ја намали моралната тежина на она што го именува. Зад техничкиот термин може да стои семејство. Зад процентот – дете. Зад процената – нечија куќа во која вечерта сè уште свети светло.
Тоа не е проблем само на една армија или на една војна. Современите институции функционираат преку категории, табели, прагови и параметри. Без нив големите системи речиси не можат да работат. Опасноста почнува тогаш кога мерливото ќе стане замена за моралното, кога прашањето „колку?“ незабележливо ќе го потисне прашањето „кој?“.
Алгоритмот не ја укинува одговорноста
„NAZA“ оди чекор понатаму затоа што сведоштвата го отвораат и прашањето за технологијата. Филмот, како и претходните истражувања на +972 Magazine, Local Call и The Guardian, опишува користење масовен надзор, телефонски податоци и системи потпомогнати од вештачка интелигенција при идентификувањето можни цели во Газа.
Во таква средина се појавува едно од суштинските прашања на 21 век: кој е одговорен кога алгоритмот предлага, аналитичарот потврдува, офицерот одобрува, а оружјето дејствува од далечина?
Израелските одбранбени сили ги оспоруваат тврдењата дека алгоритам самостојно избира луѓе за напад. Во нивното официјално објаснување за употребата на вештачката интелигенција се наведува дека технолошките системи им помагаат на разузнавачките аналитичари да обработуваат информации, дека конечните процени ги прават луѓе и дека нападите треба да бидат во согласност со правилата за пропорционалност и заштита на цивилите. Армијата исто така тврди дека Хамас дејствува меѓу цивилното население и користи цивилни објекти за воени цели.
Токму судирот меѓу официјалното објаснување и сведоштвата на луѓето однатре е местото каде што документарниот филм ја добива својата вистинска тежина. Не затоа што филмот сам по себе е суд и пресуда, туку затоа што ги прави видливи прашањата што бирократскиот систем најлесно ги распарчува на одделни процедури.
Ако секој во синџирот извршува само еден мал дел од задачата, одговорноста лесно се разредува. Еден човек собира податоци. Друг идентификува образец. Трет одобрува цел. Четврти управува со оружјето. Секој гледа само дел од процесот, а на неговиот крај има човечки живот. Современата технологија не го измислила овој морален проблем, но му дала брзина, размер и дистанца што претходните војни не ги познавале во оваа форма.
Газа зад јазикот на системот
Сегашната војна следуваше по нападите предводени од Хамас врз Израел на 7. октомври 2023. година, во кои беа убиени околу 1.200 луѓе, а 251 лице беше однесено како заложник во Газа. До премиерата на „NAZA“, здравствените власти во Газа соопштуваа за повеќе од 73.000 загинати Палестинци во израелската воена кампања. Израел тврди дека цел на операциите се Хамас и други вооружени структури и дека презема мерки за намалување на цивилните жртви. Документарецот го оспорува токму начинот на кој тие принципи, според неговите извори, изгледале во практиката.
Оваа разлика е важна. Филмот не треба да се гледа како замена за истрага, судска постапка или целосна историја на конфликтот. Неговата сила е на друго место: сведоците се луѓе што не стојат надвор од системот што го опишуваат. Тие зборуваат од неговата внатрешност.
И затоа „NAZA“ можеби е поинтересен како документ за механизмот на современата моќ отколку само како филм за еден конкретен конфликт. Во ерата на алгоритми, масовни бази на податоци, автоматизирана анализа и далечинско оружје, способноста да се направи нешто технички можно расте многу побрзо од општествената способност да се одговори на прашањето дали тоа треба да се прави.
Што останува кога ќе заврши аплаузот?
Венеција има долга традиција на долги овации, а нивното времетраење лесно се претвора во фестивалски спорт. Во случајот со „NAZA“, различни медиуми измерија или заокружија приближно 24 и пол до 25 минути. Тоа е извонредна реакција, но не постои причина целиот разговор за филмот да заврши со штоперицата.
Потешкото прашање почнува токму кога аплаузот ќе престане.
Може ли киното навистина да влијае врз свет во кој воените одлуки се носат преку разузнавачки мрежи, политички кабинети и алгоритамски системи? Веројатно не непосредно. Еден филм не запира проектил и не менува политика со едно прикажување. Но може да направи нешто што големите системи постојано се обидуваат да го избегнат: да ги спои повторно фрагментите на одговорноста.
Да покаже дека зад акронимот има збор, зад зборот бројка, а зад бројката човек.
Ако „NAZA“ го постигнува тоа, тогаш неговата најважна мерка нема да бидат 24 и пол минути во Венеција. Ќе биде времето во кое прашањата што ги отвора ќе останат непријатно присутни откако светлата во салата повторно ќе се запалат.
