На прв поглед, приказната за царот и ѓеривџијата е груба, речиси анегдотска. Има смрдеа, нечистотија, народен говор и една реченица што тешко би ја очекувале во салонска литература: „Трај, душо, оти од лајнава во полајна ќе те клаам.“ Токму во таа реченица, меѓу хуморот и простодушноста, е скриена целата тежина на приказната.
Ѓеривџијата работи работа од која другите би го свртеле погледот. Тој се спушта таму каде што никој не сака да биде, чисти туѓа нечистотија и го заработува лебот со труд што не носи ни углед ни престиж. Сепак, неговата мака има крај. Кога ќе ја заврши работата, тој се мие, се преслекува и повторно станува свој човек.
Тука почнува вистинската приказна.
Нечистотијата не е секогаш најлошото нешто
Царот не може да ја разбере мислата на ѓеривџијата. За него е логично дека нема ништо полошо од тоа да се стои во канал полн со нечистотија. Тоа е видливата беда, видливото понижување, работата од која човек сака што побрзо да излезе.
Ѓеривџијата гледа поинаку.
За него полош е измеќерлакот – слугувањето. Не затоа што секоја служба сама по себе е понижувачка, туку затоа што во светот што го опишува приказната измеќарот не располага со своето време, со својот одмор, па дури ни со мигот кога ќе јаде или ќе здивне. Неговото секојдневие е целосно зависно од волјата на друг.
Ѓеривџијата може еден ден да биде до колена во нечистотија, но другиот ден е слободен. Слугата можеби е чисто облечен, можеби не мириса на канализација, но неговата волја не му припаѓа целосно нему.
Токму тука народната приказна прави нешто многу посложено од обична шега. Таа го превртува редот на вредностите. Она што однадвор изгледа најпонижувачко не мора да биде и најтешкото. Човекот може да поднесе и валкана работа ако знае дека трудот има крај, дека заработеното е негово и дека потоа може да си замине. Многу потешко е кога нема јасна граница меѓу работата и сопствениот живот.
Да се биде свој човек
Во суштината на приказната не стои прашањето која професија е подобра. Таа не го велича чистењето ѓеризи, ниту тврди дека секое слугување мора да биде понижувачко. Нејзината вистинска тема е автономијата – можноста човек да располага со себе.
Ѓеривџијата има нешто што на прв поглед не се гледа: независност. Тој има занает, заработува со сопствените раце и, кога ќе заврши, никому не му должи послушност. Токму затоа може да се појави пред царот чист, среден и облечен како трговец. Не затоа што одеднаш станал нешто друго, туку затоа што неговата работа не ја определува целата негова личност.
Тоа е можеби и најубавата слика во приказната. Царот го видел во ѓеризот и го запомнил според работата. Кога истиот човек се појавува пред него чист и убаво облечен, царот не го препознава.
Како да не може веднаш да сфати дека оној што стоел во нечистотија и оној што сега стои пред престолот се ист човек.
Во таа сцена има тивка лекција за начинот на кој ги гледаме луѓето. Професијата, положбата и околностите лесно стануваат етикета. Човекот што чисти канализација станува „ѓеривџија“ и како да престанува да биде сè друго. Цепенковата приказна го руши токму тоа гледиште. Зад работата стои човек што размислува, набљудува, споредува и може да му објасни нешто дури и на царот.
Власта се гледа и во ситните заповеди
Најсилниот дел од објаснувањето на ѓеривџијата не е во некаква голема неправда. Нема тепање, затвор или драматична казна. Тој зборува за нешта што изгледаат ситни: слугата седнал да јаде, господарот баш тогаш го праќа по вода; има вода, но тој сака пресна; нешто се скршило или исчезнало, виновникот повторно е слугата.
Токму тие ситни сцени ја прават приказната уверлива.
Моќта не се покажува секогаш преку големи наредби. Понекогаш таа се чувствува токму во тоа што некој друг одлучува кога ќе јадеш, кога ќе одмориш, кога ќе станеш и дали твојата потреба воопшто е важна.
Затоа народната мудрост овде не зборува само за тешка работа, туку за достоинство. Не е пресудно колку е валкана професијата, туку колку човекот останува човек во неа.
Зошто приказната сè уште звучи современо
Живееме во поинакво време од она во кое е запишана оваа приказна. Ги нема истите односи меѓу господар и измеќар, барем не во нивната стара форма. Сепак, чувството што го опишува ѓеривџијата не исчезнало.
И денес постојат работни места на кои човекот формално е слободен, а практично никогаш не престанува да биде достапен. Телефонот ѕвони по работното време, пораките пристигнуваат доцна навечер, одморите се прекинуваат, а границата меѓу работа и живот постепено се брише. Современите услови се неспоредливи со старото слугување, но прашањето останува препознатливо: колкав дел од сопствениот живот човек мора да отстапи за да заработи?
Токму затоа старата приказна не звучи старомодно. Нејзиниот јазик е од друго време, нејзиниот свет е исчезнат, но нејзиното мерило е сè уште разбирливо.
Човек може да прифати напор, тежина, валкани раце, па дури и работа што другите ја потценуваат. Потешко се поднесува чувството дека никогаш не си сосема свој.
И можеби затоа царот на крајот нема што многу да додаде. Ѓеривџијата веќе му ја кажал суштината: нечистотијата понекогаш се мие полесно отколку понижувањето, а тешката работа полесно се носи ако по неа човекот може повторно да си припаѓа себеси.
Царот и ѓеривџијата
(Македонска народна приказна)
Во еден царски град си требел еден ѓериз (одводен канал за нечистотии, канализација) некој ѓеривџија и од смрдеата му се кренало срцето за блуење, та се исправил и си рекол:
— Трај, душо, оти од лајнава во полајна ќе те клаам, да после да не се пишманиш (каеш).
Така рекол и пак се вратил да го требе ѓеризот.
Кога зборувал така, се погодил и царот да гледа и да го чуе кога рекол „Трај, душо, оти од лајно во полајно ќе те клаам“, та беше се зачудил на тој збор и се распрашал како се вика и каде живее ѓеривџијата. Кога си отишол царот во својот сарај, пратил луѓе да го повикаат при царот и да го праша за тој збор што го рекол.
Откако го дотребил ѓеризот ѓеривџијата, си ги зел паричките, си отишол на бања, се измил убао-лепо, се променил во убава руба каква што имаат многу богати луѓе и отишол кај царот, та го претставиле пред него.
— Што го донесовте овој човек, бре луѓе? — ги прашал, зашто кога го видел во ѓеризот не бил ваков променет како што го гледал сега. — Јас ви реков да го донесете ѓеривџијата, а не овега.
— Ефенди, ефенди, јас сум ѓеривџијата.
— Бре, ти си, а? — му рекол царот. — Ама што ти беше еден збор што го рече кога го требеше ѓеризот: „Трај душо, оти од лајна во полајна ќе те клаам?“ Кај има од лајна во полајна, сите лајна што се во ѓеризите се лајна и нема полајна од лајна, како ти што рече.
— Вистина, честити царе, нема од лајна полајна и сите се лајна по сите ѓеризи, арно ама спроти мене има еден ѓериз што има многу полоши лајна, тој ѓериз е измеќерлакот.
— Е како ќе ми докажеш дека измеќерлакот е полош од ѓеривџирлакот?
— Еве како ќе ти докажам, честити царе — му рекол. — Еден ден ако требам ѓериз, честити царе, и бидам во лајна, цела недела седам во кафеана, променет и накитен и сум си по ќеф. Кај сакам таму одам, никој нема да ми пререче, а пусти измеќарлак не е така: и дење и ноќе нема да застанеш. Барем еден ден да ти даде мајсторот да здивнеш, ама не дава! Ако седнеш да ручаш или вечераш, тогаш мајсторот ќе ти заповеда да одиш на вода иако има вода, ама на мајсторот му се пиела пресна вода; или си ручал, не си ручал, ич не му е гајле на мајсторот.
Се скршило нешто, се загубило нешто, кој е виновникот — измеќарот! Сите викаат по калфите. Со еден збор, честити царе, измаќарлак — маскарлак (маска, магаре), што рекле Турците. Ете затоа велам така, честити царе: трај душо, оти од лајна во полајна ќе те пикнам!
Откако го ислуша царот ѓеривџијата и го виде променет како некој трговец, бравос му рекол, оти вистина така било, измеќерлакот е полош од лајната во ѓеризот.
