Има пејачи што ги паметиме по една песна, по еден рефрен или по еден период од сопствениот живот. А има и гласови што со текот на времето престануваат да им припаѓаат само на своите изведувачи. Стануваат дел од колективното сеќавање, од семејните веселби, од радиото што свирело во кујната, од старите плочи и касети, од оние мелодии што ги препознаваме уште пред да се сетиме на нивниот наслов. Таков глас беше Петранка Костадинова.
Родена на 14 јули 1948. година во Сомбор, Петранка Костадинова Дојчиновска израснала во семејство на бегалци од Егејска Македонија. Детството го минала и во Демир Капија, младоста во Неготино, а професионалниот пат ја однел во Скопје. Во „Македонската енциклопедија“ е определена како интерпретаторка на народни песни и еден од најкарактеристичните вокали на македонската музичка сцена. Почина на 3. февруари 2002. година во Скопје, оставајќи зад себе репертоар што продолжи да живее многу подолго од времето во кое бил создаден.
Глас што не ја надвладуваше песната
Кај Петранка Костадинова највпечатливо можеби не беше тоа колку силно може да пее, туку колку точно знаеше кога да не покаже сила. Нејзиното пеење немаше потреба постојано да се докажува. Во него имаше нешто воздржано, топло и непосредно – како песната да не се изведува пред публика, туку да се кажува на човек што седи од другата страна на масата.
Токму тука се крие една од причините зошто нејзините интерпретации стареат поинаку од голем дел од популарната музика. Тие не зависат многу од модата на времето. Во песните како „Кирјана вино продава“, „Ја излези стара мајко“, „Кажи Ангјо“, „Не кажувај либе добра ноќ“ или „Во Струмица на улица“, вниманието не го презема пејачката од песната. Таа останува нејзин посредник. Гласот ја носи приказната, а не ја задушува со желбата интерпретаторот да биде поголем од неа. Дел од овие песни се забележани и во архивските и дискографските траги од нејзината кариера.
Тоа е особено важно за македонската народна песна. Нејзината сила ретко се наоѓа само во мелодијата. Во неа има семејна историја, разделби, печалбарство, љубов, загуба, инает, мајчинство, сиромаштија, веселба. Добриот интерпретатор мора да почувствува колку од сето тоа треба да се изговори, а колку да остане меѓу зборовите. Петранка го имаше токму тој усет.
Меѓу наследената и новосоздадената песна
Нејзината кариера се развиваше во период кога македонската народна музика веќе не живееше само во усното пренесување, свадбите, собирите и теренските записи. Радиото, телевизијата, грамофонската плоча и фестивалите создаваа нов простор. Народната песна влегуваше во студио, а паралелно се појавуваше авторска музика пишувана во духот на традицијата.
Петранка Костадинова природно се најде токму на таа граница. Таа можеше убедливо да ја испее старата песна, а истовремено да ѝ даде веродостојност и на новокомпонираната. Затоа нејзиното место во македонската музика не се исцрпува со списокот на снимени песни. Таа е дел од генерацијата што помогна еден музички јазик да премине од традиционалната средина во современите медиуми без целосно да го изгуби својот карактер.
Во текот на кариерата настапувала на фестивали за новосоздадена народна песна, меѓу кои „Валандово“ и „Цветници“, каде што освоила и награди. Со нејзиното име се поврзуваат „Леонид со мајка вечера“, „Мајсторе, мајсторе“, „Две калинки“, „Слушни ја сестро песната“, „Мајка“ и други композиции. Од 2000 година била членка на Ансамблот за народни песни и игри „Танец“, институција со која симболично се заокружува и нејзиниот долг однос со македонскиот музички фолклор.
Песната како препознавање
Со времето се менуваат аранжманите, продукцијата, начинот на снимање и вкусот на публиката. Она што останува е препознатливоста. Доволни се неколку такта за слушателот што ја знае Петранка да ја препознае. Тоа не се постигнува само со боја на гласот. Потребна е личност во интерпретацијата – начин на изговарање, задржување на стихот, ситно поместување на мелодијата, чувство за тоа кога песната бара воздржаност, а кога може да се отвори.
Во таквото пеење нема многу место за демонстрација. И можеби токму затоа денес звучи толку уверливо. Современата музичка култура често нè навикнува гласот да го доживуваме како натпревар: кој може повисоко, подолго, погласно. Народната песна бара друга мерка. Таа бара слушателот да поверува во реченицата што се пее. Петранка Костадинова ја имаше таа ретка способност.
Некои песни толку силно се врзале за нејзината интерпретација што за дел од публиката речиси станале неразделни од нејзиното име. „Кирјана“ е најочигледниот пример. Тоа е можеби најголемото признание што еден интерпретатор може да го добие: песната постоела пред него или може да ја пеат и други, а сепак една конкретна изведба останува мерка според која ги слушаме сите следни.
Прекин што не ја прекина песната
Нејзиниот живот заврши ненадејно, во сообраќајна несреќа во Скопје на 3. февруари 2002. година. Во деновите непосредно пред смртта таа сè уште била професионално активна и работела на нова песна. Трагичниот крај лесно може да ја преземе целата приказна за еден уметник, особено кога доаѓа ненадејно. Кај Петранка, сепак, би било неправедно нејзината биографија да се чита само низ последниот ден.
Зашто вистинската приказна е во трите и пол децении пеење пред него. Во концертите, снимките, фестивалите, патувањата, плочите и касетите. Во времето кога една песна мораше да помине долг пат за да стигне до слушателот, а интерпретаторите градеа препознатливост не со секојдневно присуство во јавноста, туку со репертоар.
Денес тој репертоар живее во поинаква средина. Старите снимки се дигитализираат, песните што некогаш се бараа по продавници за плочи можат да се најдат за неколку секунди, а новите генерации до нив понекогаш стигнуваат случајно. Технологијата го смени патот, не и суштината. Ако гласот сè уште може да задржи некого да слуша, тогаш песната ја преживеала својата епоха.
Засекогаш Петранка Костадинова
Сеќавањето на значајните македонски пејачи не треба да биде сведено на годишнини. Годишнината потсетува, но музичкото наследство живее само ако се слуша. Петранка Костадинова заслужува да биде присутна не како име од старата естрада, туку како дел од еден поширок одговор на прашањето како звучела Македонија во втората половина на дваесеттиот век.
Во нејзиниот глас се среќаваат староградската чувствителност, народната мелодика и професионалната фестивалска сцена. Се среќаваат песната наследена од претходните генерации и песната создадена за новото време. Токму затоа нејзиното наследство има вредност и надвор од носталгијата.
Петранка Костадинова не мора да биде претворана во легенда за да се разбере нејзиното значење. Доволно е повторно да се пушти една од нејзините снимки. По неколку такта станува јасно зошто одредени гласови остануваат. Не затоа што биле најгласни, туку затоа што знаеле како песната да ја остават да зборува.
